Güney Azərbaycan Milli Hıkuməti:

Muxtariyyətlə müstəqillik arasında

21 Azərdən sonrakı on gün ərzində bütün Azərbaycan üzrə ordunun, jandarmın, Polisin və çinovniklərin yeni hıkumətə tabe edilməsi başa çatdırıldı.  Milli Məclisdə qəbul edilmiş proqrama uyğun olaraq dövlət apqratının komplektləşdirilməsi, nizami xalq qoşun hissələrinin yaradılması, ölkənin bütün həyatının yenidən qurulması istiqamətində ilk addımlar atıldı. Azərbaycan muxtariyyət hərəkatı günbəgün ümummilli Prosesə çevrildi Həyatın bütün sahələrində reformaların başlanması xalqın siyasi fəallığını xeyli artırdı. Bir sözlə, Güney Azərbaycanda tədricən dərinləşən milli hərəkat  Sovetlər Birliyi tərəfindən himayə edilir, regionun türkcə danışan azəriləri Arazdan şimalda olan azərbaycanlı qardaşlarından heç də az olmayan kömək və mehribanlıq görürdülər (1). Güneydəki böyük hadısələr dövründə hər iki Azərbaycana səyahət etmiş Britaniya parlamentinin leyborist fraksiyasının üzvü Filipp Prays yazırdı: ”Bu əyalətdə (Güney Azərbaycanda- C.H.) yaaşayan əhali öz dilində, dinində və tarixinə görə qonşu Sovet Azərbaycanı Respublikasında yaşayan əhalidən heç nə ilə fərqlənmir… Sovet Azərbaycanı Oktyabr inqilabı dövründən bəri mədəni və iqtisadi baxımdan nəhəng tərəqqiyə nail olub. Yaxın vaxtlarda mən orda oldum və indi müsəlman əhalinin həyatını 33 il əvvələ, sonuncu dəfə orda olduğum dövrlə müqayisə etmək imkanı əldə etdim… İndi mən gördüm ki, azərbaycanlı müsəlmanlar bütün hökumət müəssisələrində, maarif idarələrində, elmi və elmi tədqiqat institutlarında işləyənlərin 75 faizini təşkil edirlər. Sovetlərlə ittifaqın 25 illik nəticəsi belədir. mən burada incəsənətin həqiqi intibahının şahidi  oldum”. Sovet Azərbaycanının coşqun iqtisadi inkişaf fonunda Güney Azərbaycan üçün cazibə mərkəzinə çevrildiyini F.Prays haqlı olaraq təsdiq edirdi. Onun fikrincə, İran Azərbaycanı kəndliləri görürdülər ki, şimalda, sərhədin o biri tayında iri feodallar artıq yoxdur, geniş miqyasda işləri, kolxozlarda traktorlar yer əkir, kəndililər öz əməyinin bəhrəsini his edirlər. Elə eyni vaxtda onların yeri primitiv kotanla şumladığını İrana getmək üçün sərhədi keçərkən mən öz gözlərimlə gördüm. Bundan əlavəə, onlar özməhsullarının 50 fayzini Tehranın dəbdəbəli saraylarında yaşayan mülkədarlar üçün ayırırdılar. BütÜn bunlarla yanaşı, Britaniya parlamentinin üzvü qeyd edirdi ki, rusların İranın şimal- qərbindəki əməllərinə sevinmək olmaz. Müqavilə öhdəliklərin ruhu və mahiyyəti pozulurdu, Lakin F.Praysa görə, İranda indi davam edən siyasi rejimə heç bir alternativ təklif etmədən sırf hüquqi nöqteyi- nəzərə istinadən rusları müqaviləni pozmaqda ittiham etmək nə dərəcədə məntiqidir?  ”İndiki vaxtda qorxulu vəziyyət yaranır, belə ki, Rusiya İran Azərbaycanında muxtar islahatçı rejimi müdafiə edir, biz və amerikalılar isə, eyni zamanda, ölkədə ən qatı irticaçı ünsürləri müdafiə edirik”. Onun fikrincə, vəziyyətin belə xarakter alması ötən illərdə Tehran hökumətinin geniş ixlahatlara başlamaması ilə bağlıdır. Nə İngiltərə, nə də ABŞ öz yaxasını İrandakı məsuliyyətdən kənara çəkə bilməz. Biz  Almaniyyapərəst fəaliyyətinə görə keçmiş şahı dəyişdirdik. İranın daxili vəziyyətinə görə məsuliyyətin bir hissəsi bizim üzərimizə düşür. Biz islahat  layihələrini həyata keçirməyə hazır olmayan İran hökumətlərini müdafiə etməməklə vəziyyəti xilas edə bilərdik. Bu gedişlə məsələlərin həllində rus nöqteyi- nəzəri qalib gələcək.   

   ”Mançester Qardian”  qəzetindəki geniş yazısında Milli hökumətin yaranması ilə bağlı Güney Azərbaycandakı hadisələri təhlil edən F.Prays rusların buradakı siyasətinin nəticə etibarı ilə mÜəmmalı olduğunu da ehtimal edirdiş O yazırdı : ”Rusların hadisələrin indiki inkişafi fonunda uzağa getmək niyyətini yalnız güman etmək olar.  Onların İrandakı siyasəti, ehtimal ki, müəyyən dərəcədə beynəlxalq siyasətin digər sahələrində güzəşt əldə etmək məqsədilə Britaniya şirinin quyruğunu astaca tapdalanmaqdan və Amerika qartalının tüklərini ehmalca yolmaqdan xoşhallanan kiçik bir oyundur. Şübhəsizdir ki, Şimali İrandakı şərait onlar üçün əlverişlidir. Əgər biz ehtiyatlı olmasaq, anqlo- saks ölkələri deyil, Rusiya Orta Şərqin geniş müsəlman dünyasında islahatların müdafiəçisi olacaq ” (2). Göründüyü kimi, Güney Azərbaycandakı hadisələrə bütün Orta Şərq ölkələrində böyük ehtiyac duyulan islahatçılıq hərəkatının başlanğıcı kimi baxılırdı.

   XX əsrdə milli inqilabların və yeni dövlətlərin yaranma prosesinin böyük ölkələrə söykənməsi istər gizli, istərsə də açıq formada tarixin sınaqından keçmiş hadisəsi kimi çoxlarına aydın idi. Böyük Britaniya, ABŞ və Fransa Avropa, Asiya, Latın Amerikası və Afrikada bu istiqamətdə artıq xeyli təcrübə toplamışdırlar. Güney Azərbaycandakı milli hərəkatın Sovetlər Birliyi tərəfindən müdafiə edilməsi buna bənzər bir hadisə olsa da, Sovet Azərbaycanının Güneydəki milli proseslərdə yaxından iştirak etməsi ona yeni çalarlar verirdi. Tehran hökumətindən fərqlı olaraq Azərbaycan demokratları Bakıdan edilən yardıma çox vaxt xarici hadisə kimi baxmırdılar.

   Dekabr ayının ortalarında milli hökumətin ilk addımları, xüsusilə Təbriz qarnizonunun dinc yolla tərk- silah edilməsi əhalinin müxtəlif təbəqələrinin əhval – ruhiyyəsiinə böyük təsir  göstərmiş, hökumətin və Demokrat Partiyasının nüfuzunu xeyli artırmışdı. Böhranlı vəziyyətdən öz məqsədlərini həyata keçirmək üçün əlverişli məqam kimi istifadə etmək istəyən soyğunçuların, oğruların və digər cinayətkar ünsürlərin təcrid edilməsi, şəhərdə qayda- qanun hökm sürməsi yeni formalaşan milli hakimiyyət orqanlarının mühüm uğuru idi. Hadisələrin belə dinc inkişafi Təbrizin tacir və sənayeçilərini razi salmışdı. Təbriz Ticarətt palatasının sədri Ə. Sədaqiani elan etmişdi ki, Azərbaycandan köçmək barədə olan əvvəlki fikrindən daşınır və qərara gəlmişdir ki, yeni hökuməti müdafiə etsin. Təbrizdə belə şayiələr yayılırdı ki, guya, İran Azərbaycanında qayda yaradılıqdan sonra demokratlar Tehrana hücum edəcəklər. Hadisələrin gedişi barədə Moskvaya məlumat verən M.C. Bağırov Stalin yazırdı:  ”Təbrizdəki Amerika konsulluğunun katibi Meyva Aprik söhbət zamanı bildirib ki, Amerika dairələri Azərbaycanda demokratik hərəkatın əleyhinə deyillər. Lakin onlar, guya, rusların bu işlərə açıq müdaxiləsindən  dəqiq xəbərdardırlar” (3).

   Hələ  Moskvadan cavab gəlməmiş M.C, Bağırov daxili işlər komissarı M.Yaqubov və təhlükəsizlik komissarı S.Yemelyanov, vasitəsi ilə Güneydəki işlərə məsul olan A.Atakişiyev, M.İbrahimov, H. Həsənov və general Russova təlimat göndərdi ki, gizlilik şərtlərinə ciddi əməl etsinlər. Sənəddə göstərilirdi: ”İstər hərbi, istər mülki təşkilatlar vasitəsi ilə İran Azərbaycanından ”Starşiyə” (M.C. Bağırova- C.H.) məlumat daxil olmuşdur ki, bizim işçilər yerli yoldaşlara əməli yardım göstərərkən həddindən artıq açıq hərəkət edirlər.  Yoldaş ”Starşi” zəruri hesab edir ki, sizi və sizin vasitənizlə bütün işçləri xəbərdar edək ki, onlar özgə ərazisində olduqlarını və ciddi konspirasiyaya riayət etməyin zəruriliyini unutmasınlar. Nəzərə almaq lazımdır ki, hər bir Sovet işçisinin hərəkətlərini yalnız iranlılar deyil, ingilislər, amerikalılar, türklər və digərləri də müşahidə edirlər. Yoldaşların İran Azərbaycanı işlərində həddən artıq açıq iştirakı, məsləhətlər verməsi və Demokrat Partiyasına, Partizan dəstələrinə açıq tövsiyələr verməsi şəkildə arzuolunmaz, bir çox cəhətlərinə görə, hətta ziyanlıdır. Yoldaş ”Starşi” tapşırıb ki, bizim işçilərin yerli yoldaşlarla işgüzar əlaqələrində ehtiyatlılığı və gizliliyini təmin etmək üçün  bütün ölçüləri götürəsiniz” (4).

   Dekabrın ortalarında Azərbaycanda İran ordusu və jandarmının tərk- silah edilməsi başa çatmaq üzrə idi. Xoyda fədailər jandarmı tərk- silah edib 200 tüfəng, 2 avtomat, 20 min patron və jandarm batalyonunnun qərargahını  ələ keçirmişdilər. əhərdə jandarm və ordu öz mövqelərini qoyub Təbriz istiqamətinə qaçmağa başlamışdı. Lakin onların içərisindən 50 nəfər jandarm geri dönüb öz silahlarını könüllü olaraq demokratlara təhvil vermişdi. Əhərin polis rəisi Əhmədi isə könüllü şəkildə demokratlara təslim olmuş və Azərbaycan hökumətinə xidmət etmək arzusunu bildirmişdi. Əhərdə 147 tüfəng, 2 pulemyot, 9 tapança, 4500 patron, 9 at fədailər tərəfindən müsadirə edilmişdi. Ərdəbil briqadasının silahlarının qəbul edilməsi başa çatmiş Miandoabda İran ordusu könüllü olaraq partizan dəstələrinə təslim olmuşdu. Meşkinşəhərdə vəziyyət bir qədər ağır xarakter almışdı. Milli Hökumətə düşməncəsinə münasibətinə görə jandarm rəisi Ərdəbili, vilayət səisi Arbaçizadə, Şahsevən tayfa başçısı, Ərdəbildə İran briqadasının kəşfiyyat işlərinə başçılıq edən Aqit Əmini Partizanlar tərəfindən güllələnmişdilər (5).

   Digər yerlərdən fərqli olaraq Urmiyyədə ordu və jandarmın tərk- silah edilməsi bir neçə gün yubandı. Şəhərdəki İran briqadasının komandusi polkovik Zənginə və jandarm rəisi Nuribəxş əvvəlcə Sovet konsuluna bildirmişdirlər ki, onlar qarnizona silahı yerə qoymaq əmri verməyə hazırdılar. Lakin dekabrın 15- də Urmiyyə briqadasi şəhərin kənarında müdafiə mövqeləri tutmüş, tankları partizanlara qarşı çəxarmış və şəhər kənarında dayanan fədailərə atiş açmışdılar. Şəhər daxilində demokratlara qarşı repressiyalar başlanmış ADP- nin 5 nəfər üzvü jandarm tərəfindən güllələnmişdir. Belə vəziyyətdə Urmunun hücumla alınması məsləhət bilinməmişdi. Qərara alınmışdır ki, briqadanı dinc yolla tərk- silah etmək və qarşıdurmanı aradan qaldırmaq üçün Təbrizdən Urmuya nüfuzlu adamlar göndərilsin, briqada komandirinə təsir göstərmək məqsədi ilə yerli dini və digər nüfuzlu şəxslərdən istifadə edilsin, kürdlər briqadanın tərk- silah edilməsinə yaxın buraxılmasınlar, Urmu qarnizonunun Tehran və digər şəhərlərdə rabitə əlaqələri kəsilsin, vəziyyəti nəzarətdə saxlamaq üçün Urmuya əlavə silah və Təbrizin sinanmış fədailəri içərisindən seçilmiş əlavə  qüvvə  göndərilsin. Görülən tədbirlər nəticəsində Urmu qarnizonunun da müqaviməti qırıldı. Dekabrın 19- da şəhərdəki İran briqadasının tərk- silah edilməsi başa çatdırıldı. Bununla da Güney Azərbaycanın əsas şəhər və yaşayış məntəqələri hökumətin nəzarətinə keçdi. Azərbaycanda demokratların qələbəsi ilə bağlı Təbrizdəki Amerika konsulu dövlət katibinə yazırdı:  ”Azərbaycandakı vuruşmalar Urmu şəhərinin demokratlar tərəfindən nəzarətə alınması ilə bitdi” (6).

M.C.Bağırov Stalinə göndərdiyi raportda  isə göstərdi ki, Azərbaycanın bütün şəhərlərində, o cümlədən Urmuda qayda yaradılması hökumətin nüfuzunu əhalinin gözündə xeyli yüksəltmişdir (7).

   Dekabrın 18- də baş nazir Pişəvəri 3-cü İran piyada diviziyası zabitlərinin yiğıncağında çıxış etdi. 60 nəfər zabitin qarşısında baş vermiş hadisələrin xarakterini, Milli Hökumətin məqsədə və vəzifələrini izah edərək zabitləri Azərbaycan hökuməti ilə əməkdaşlığa dəvət etdi. Azərbaycanlı zabitlərin bir hissəsi elə həmin yiğıncaqda Milli Hökumətin rəhbərliyi altında işləməyə razı olduqlarını bildirdilər. Azərbaycanda hakimiyyətin ələ alınması prosesinin başa çatması münasibətilə Təbrizdə Milli Hökumət fədai dəstələrin qələbə paradını keçirdi. Paradda iki minə yaxın fədai iştirak etdi. Dekabrın 19- da Təbriz şəhər teatrının binasında Azərbaycan xalq qoşununun yığıncağı keçirildi. Yığıncaqda çıxış edən xalq qoşunu vəzirinin muavini Qulam Yəhya fədailəri Təbrizdə və Azərbaycanın vilayətlərində bərqərar edilmiş nümunəvi qayda- qanunu bundan sonra da qorumağa, Azərbaycan muxtariyyətinə sədaqətlə xidmət etməyə çağırdı. Qulam Yəhyanın çıxışı bir necə dəfə alqışlala kəsildi və baş nazir Pişəvərinin şərəfinə şüarlar səsləndi. Demokratik hərəkatın qələbəsi münasibətilə Təbriz, Səlmas, Azərşəhər,Əhər və digər yerlərdən gələn çoxsaylı təbrik telegramları dekabrın 19-da ”Azərbaycan”  qəzetində dərc edilmişdi (8).  Ərdəbildə isə min nəfərdən artıq adamın iştirak etdiyi mitinq keçirilmişdi. Azərbaycan Milli Hökuməti yarandıqdan sonra keçən qısa müddətdə İran ordusunun 5983 nəfər əsgər və zabiti tərk- silah edilmiş, onlardan 4 top,1000 mərmi, 205 pulemyot, 3577 tüfəng, 22 tapança, 6 tank, 2 minomyot,300 mina, 470 min patron alınmışdı. Urmu və Ərdəbil jandarm polklarında 2800 nəfərə yaxın jandarm tərk- silah edilmiş, onlara məxsus 565 tüfəng, 31 min patron fədailər tərəfindən müsadirə edilmişdi (9). Azərbaycandakı İran ordusunun tərk- silah edilməsi başa çatdıqdan sonra dekabrın 19-da keçmiş İran diviziyasının komandiri general Derəxşani, qərargah rəisi polkovnik Vərəhram və digər 7 nəfər zabit heyətinin təyyarə ilə Tehrana getməsinə Milli Hökumət icazə verdi. Lakın Pişəvərinin general Derəxşanini yola salmağa getməsi heç də M.C, Bağirovun xoşuna gəlməmişdi. O, öz adamları vasitəsi ilə Pişəvəriyə məsləhət görmüşdü ki, bundan sonra belə məsələlərdə özünü daha ağır aparsın (10).

   Diviziya komandiri Derəxşani və qərargah rəisi, habelə gedən yüksək rütbəli zabitlər Tehrana çatan kimi həbs edildilər. Bu addım bir növ mərkəzi hökumətin Azərbaycana barışmaz münasibətini nümayiş etdirdi. Buna etiraz edən Pişəvəri qeyd edirdi ki, general Derəxşani və zabitlər qurupunun həbs olunması ağılsız həhəkətdir. Derəxşani öz iradəsi ilə təslim olmadi. Sadəcə olaraq, onun əsgər və zabitləri xalqa güllə atmaq istəmədilər. Derəxşanini həbs etməklə Tehran bir daha ğöstərir ki, o, hər cür cinayətkarlığa hazırdır.  ”Əgər bix öz Milli Hökumətimizi və silahlı qüvvələrimizi yaratmasaq, Tehran hər şeyi bizim əlimizdən ala bilər. Biz İranın istiqlal və tamamiyyətini dəfələrlə etira etmişik. Tehran isə bu istiqlaliyyəti pozmaq yolunda hər gün təzə firıldaq çıxarır. İş belə gətirsə, biz tamamilə ayrılıb müstəqil bir dövlət təşkil etməyə məcbur olacağıq. Ayrı  çarə yoxdur… Naçar gərək deyək”sizinki sizdə, bizimki bizdə”.  Yaxamızdan əl çəkib, qoyun bildiyimiz kimi öz evimizi istədiyimiz kimi idarə edək” (11).   Milli Hökumətin üzvləri dövlət işlərində təcrübəsiz olduqlarına görə Bakıdan xahiş edilmişdi ki, hər nazirliyə heç olmasa bir  qeyri- rəsmi məsləhətçi göndərilsin. Lakin bunu Moskvanın razılığı olmadan etmək mümkün deyildi. Dekabrın 19- da Stalin, Molotov, Beriya və Malenkova ünvanladığı məktubda M.C.Bağırov yazırdı: ”Azərbaycan Milli Hökuməti əməli fəaliyyətə keçmişdir. Hökumət üzvləri dövlət işlərində lazım olan təcrübəyə malik deyillər və ona görə də məsləhət və konsultasiyaya ehtiyac duyurlar. Təbrizli yoldaşlar xahiş edirlər ki, hər nazirə bizim adamlardan bir nəfər məsləhətçi kimi təhkim etməyə izin verilsin. Bizim fikrimizcə, təbrizli yoldaşların xahişi ilə razılaşmaq olar. Bunun üçün adamlar seçirik. Sizin göstərişinizi gözləyirik” (12).  Dekabrın 24- də Maskvadan bu təklifə müsbət cavab gəldi. V. Molotovun M.C.Bağırova göndərdiyi 185 sayli teleqramda deyildi:  ”İran  Azərbaycanı Milli Hökumətinin nazirlərinə kömək üçün məsləhətçilər  kimi bizim adamların ayrılması barədə sizin təkliflərinizlə razıyıq. Ezam edilənlərin tərkibində diqqət yetirin ki, onlar yerlərə gedərkən lazımi qaydada işləsinlər, özlərinin Sovet vətəndaşı olduqlarını açıqlamasınlar” (13).  Təbrizdə olan M. İbrahimov, H.Həsənov,A. Atakişiyev M.C.Bağırova 26 dekabrda yazdiqları məktubda müxtəlif nazirliklərə göndərilən işçilərdən istifadə məsələsini  Pişəvəri ilə müzakirə etdiklərini bildirdilər. Razılıq əldə edilmişdi ki, Daxili İşlər Nazirliyi üzrə bir nəfər polisin işini təşkil etmək və bir nəfər kəşfiyyat işlərini qurmaq üçün göndərilsin. Maliyyə Nazirliyində iqtisadçı- maliyyəçi mütəxəssis kimi Təbrizdə olan Məmmədovdan istifadə edilməli idi. Xalq Qoşunu Nazirliyinə ordu növləri üzrə mütəxəssislər qrupuna, Əkinçilik Nazirliyinə bir təşkilatçı aqronoma, Ədliyyə Nazirliyinə bir məhkəmə və prokurorluq mütəxəssisnə, Ticarət Nazirliyinə ticarətin təşkili və koperasiya üzrə bir təcrübəli işçiyə böyük ehtiyac duyulduğu bildirildi. Maarif və səhiyyə Nazirliyində Təbrizdəki Sovet məktəb və xəstəxanası işçilərindən istifadə etmək qərara alınmışdı.  Bir neçə gün sonra M.C.Bağırova göndərilən ikinci məktubda yerli faallardan kadr hazırlığını təşkil etmək üçün Milli Hökumətin sərəncamına təcili olaraq 10 nəfər təcrübəli tarixçi və pedaqoqlar göndərilməsi xahiş edilirdi. M.C.Bağırov Azərbaycan K(b) PMK katibi Qafarzadəyə və təhlükəsizlik komissarı Yemelyanova tapşırıq verdi ki, ən geci 10 gün müddətində lazım olan ixtisaslar üzrə adamlar seçilsin, hərtərəfli yoxlanılsın, onlara söhbət aparıldıqdan sonra 1946-cı ilin yanvar ayının 15- dən gec olmayaraq Təbrizdə olsunlar və yerli yoldaşlara zəruri olan yardımı göstərsinlər(14).