• Bulud Qaraorlu Səhəndin

    Qurbanımı qəbul elə Araz

    şrinin təhlili:1

            İsmayıl lkər (Mədədi)

    Səməd!

    Nə yazım Səməd?!
    Dənli xərmənimin yanmasın yazım?

    Sərin su kuzəmin calanmasın yazım?

    Dağlı sinəmin alovlanmasın yazım?

    Mən sənə nə yazım Səməd?
    Həsrətim kimi yaxacaq?
    Gz yaşıma kim baxacaq?

    Araz ynə də axacaq!

Səməd! Kimi ağırım? Nə qədər bağırım?
Səməd!
Sylə mənə, sylə Araz!
Nədən bizlə oldun blə Araz?
Kəsdin iki qardaş arasın
Aldın Muğanın Sarasın
Boğdun limin dəyərli balasın!
Bəsdir!
Bəsdir!

Qurbanımı qəbul lə Araz...

19 Şəhrivər 1347 (6 Sentyabr 1968)

* * *

Textruta:

İsmayıl  lkər

 

Bir şairi tanımanın ən bəsit yollarından biri onun həyatı boyunca oturub- durduğu, şrlərində mraciət tdiyi, yndy ve sevdiyi insanları tanınmağımızdır. Buna grə də Səhəndin şəxsləre yazdığı şrləri, Səhəndi bizə daha yaxşı tanıtdığı n nəmlidir.

Səhənd, iki fərqli tarixdə Səməd Bhrəngi (1939-1968) haqqında iki şr yazmışdır. Bhrəngi, -Farsca olsa blə- yazdığı yklər (hekayələr) və etdiyiı ilk folklor toplumları ilə tanıdılmağa htiyacı olmayacaq qədər məşhur Gny Azerbaycan yazarlarından biridir.[1] O tanınmış Fars yazarı, Cəlal- Al Əhmədin blə ydy kimi tək başına [bir xalqın] ana dilinə olan borcunu dəmeyi boynuna gtrən[2] bir yazar idi... Bhrəngi, ana dilinə və milli folklor və ədəbiyatına fvqəladə nəm vrən, həyat fəlsəfəsi tibarıyla materealist və ideoloqiya acıdan sosialist bir yazar idi.

Səhənd, iki şrini Bhrəngiyə həsr tməsiyle dnya grş və dşncələrinin bir ox yndən onunla bir istiqamətdə olduğunu sərgiləmişdir. Siyasi-ədəbi mvqyi bəlli olan insanlara (Səməd Vurğun kimi) şrlərində yer-yer mraciət dən Səhənd yaradıcılığının xaraktrik zəlliklərindəndir.

Səhənd, birinci şrini (yuxarıda mətni vrilən) Trkcə olaraq və Səmədin Arazda boğulmasından on gn sonra yazmışdır. İkinci şri isə Farsca və onun lmndən aşağı yuxarı on il sonra qələmə alınmışdır.

İyirmi sətir və ya gələnəksəl təbirlə dsək iyirmi misradan ibarət olan bu şrə, doqquz nida (təəccb / nləm) və on sual (soru) işarəsi (toplam 19 işarə) qoyulmuşdur. Halbuki Səhəndi, başqa əsərlərində durğu işarələrindən faydalanaraq şr yazmağı hədəfləməyən bir şair olaraq grrk. Bu işarələri, şrin quruluşu və hrgs ilə bir arada dəyərləndirmədən ncə, şri daha yaxşı anlaya bilməmiz n, sadəcə Səməd adının sonuna 19 ədəd ! , ? qoyub dşnsək əsərin iskilətini təsbit də biləcəyik.

S. Bhrəngi, Azərbaycan aydınları, yazııları və şairlərinin bir oxu kimi vaxtsız lm (əcəlsiz lm) ilə faciə ve yni zamanda şbhəli bir şəkildə Araz ayında imərkən boğulmuş və həyata vida etmişdir. İstər Quzy Azərbaycanda Sovtlər Birliyi dvrndə və istərsə Gny Azərbaycanda Pəhləvi dvrndə, hər aydının, yazarın və şairin lm xalq arasında şbhə və sz-shbətlərlə qarşılanmışdır. Təbii ki, Bhrənginin lm də belə shbətlərin mvzusu olmuşdur.

Şrin yazıldığı tarix də nəmlidir. mumiyyətlə bu kimi mərsiyə dyilə bilən şrlərin bir oxu svilən bir insanın lmndən həmən sonra yazılır. Hələ dnyadan kmş insan, şair n ox nəmli və yaxın biri olursa şrin yazılacağı havanın lmn həmən ardından ortaya ıxması daha ox mmkndr. Grnr, şair bu on gn iində, btn Azərbaycanı sarsıdan bu şbhəli və dəhşətli lmn havasına qapılmış (təsirində qalmış), olayın nə cr olduğunu incəlmiş, sonunda Səmədin z əcəli ilə ldynə inanmış ve nəhayət şrin yazılacağı hava və istiqamət bəlli olmuşdur. Bununla bərabər, şairin byninin dərin qatlarında hkumətə qarşı olan gvənsizliyi, btn şbhə pərdələrini qonu zərində

qaldırmağa izin vrməmişdir...

Səhənd, şrə Bhrəngidən bir nv yardım ıstəyərək başlayır: Nə yazım Səməd?! və Səmədi ox svən şairin zhnində oyanan ilkin tədailər (ağrışım) birər təsvir və tablo olaraq işin iinə girir: kənd, xərmən, su kuzəsi və səhifə:..

Səhənd yaradıcılığının zəlliklərindən biri kənd həyatını və təbiət nsrlərini bol- bol şrlərində işlətməsidir. Şairin bir kənd uşağı olması, ilk həyat intibahları və uşaqlıq gnlərini təbiətin qoynunda girməsi bu zəlliyi ona qazandırmışdır. Onun Dədə Qorqud dastanlarını şrlə syləyə bilməsinə imkan vrən əsil nsr, ynə kəndi və təbiəti yaxşı tanımasında gizlidir...[3] Şairin bu xsusiyyəti sayəsində, Səmədə həsr etdiyi şr təbii, idən  sylənmiş və səmimi olmuşdur. Lkin bu səmimiliyi anlaya bilmək n biraz kənd həyatından anlayışlı olmamız lazımdır. Səhənd, həyatının oxunu şəhərdə yaşamasına baxmayaraq, şrlərində şəhər həyatı nsrlərinə yer vrməmişdir. Bunu da şairin yaşadığı həyatdan zorakılıqla srgn dilməsinə və şəhəri bir zindan kimi hiss etməsinə bağlaya bilərik...

Şri blə xlasə də bilərik: Şairin, ailəsi ilə birlikdə bir il boyunca qazancının nəticəsi olan dylməyə hazır xərməni yanmışdır! Bir millətin bir əsr boyunca yetişdirdiyi bir insanı əldən gtmiş! Dərdli sinəsi bomboş ldə alovlar iində ayır- ayır yanarkən həyat qədər dəyərli stəlik serin! su həyat qaynağı kuzəsi də tklmş: Bir xalqın əek dərdlərini ovudacaq, həyatını və varlığını davam tdirəcək bir insan lmş! Şrin bu qismində incə bir dyn vardır: Şair, Bhrənginin z ilə onun lmnn nə qədər fəci olduğu haqda danışır! Dylməyə hazır yanan xərmən əslində Səməd Bhrəngidir. Amma Səhənd, zn grmezliyə (və ya bilməzliyə) vuraraq xərmənlərinin yanmasını Səmədə xəbər vrmək istəyir! Bləcə şair,  Səmədin lmnə inanmadığını, onun yaşamaqda olan bir şəxs kimi gstərmek istəmişdir. Bir baxımdan lin yanmış xərməni olan Bhrəngi, başqa bir baxımdan da xərmən ortağı kimi gstərilir. Bu iki baxımı bu qədər uyumlu bir şəkildə bir araya gətirmək şrin gzəlliyini oxaltmışdır... Şair, xərmənə, taxıla ortaq olan qardaşına bu xəbərlərimi yazacaq?

Səhəndin, xərmənim dməsində, ynən bir atanın, ailəsinin qarşısına ıxan bir uğursuzluğun btn məsuliyyətini z zərinə alması və yaxud o uğursuzluğun əvəzini tək başına dəməyə hazır olması kimi ox incə bir məna vardır.

Səhənd, btn sosyal (itimai) olaylardan (hadisələrdən) sorumlu (məsul) bir şairdir. Onun bu psixologiyasını Kmiş Fədailərimizin Yadı[4] adlı şrində: Qulaq vrin yoldaşlarım, fikirləşin szmə[] misrasında ble grrk. O gəncliyindən bəri lidr bir kimliyə sahibdir. Pişəvəri hkuməti dvrndə Genclər (cavanlar) Təşkilatının başqanı olmaqla bu ruh halını həyata kirmişdir...

Yuxarıda ddiyimiz kimi, bir baxımdan yanan xərmən ve tklən su , Səməd ilə Buludun ortaq malıdır. Bəlkə Səmədin bu taxılda ortaqlığı olmasaydı, Səhənd bu qədər yaxınmazdı. nki qardaşı (Semed), onu aclıq və yoxsulluq dolu qış aylarından xilas dib, bahara ıxaracaqdı... Fəqət, şrin bu altı sətiri iərisində sıxışdırılmış dnya yıxılır. Şair znə gəlir. H aşmayan, yanılmayan, ən acımasız faciələr belə vcinə gəlməyən şair, gerək və sərt həyatla qarşılaşır! yvah! Sən dmə yanan, taxıl deyil də xərmənin varlığı, onun varlığına bağlı olan o dv ortaqmış! Bu ağırlıqda dərdi Səməd kimi bir yazarın yoxluğunu ancaq bir kişi (Səmədin z!) ilə blşmək mmkn idi və indi o bir kişi artıq əbədi olaraq yoxdur! Səhənd, Səmədi bir millətə bel hesab dir. Şairin haraylarına, hayqırmalarına səs vrəcək ancaq bir şəxs var idi. Bu həsrətin nə olduğunu, bu gz yaşının nə cr siline biləcəyini ancaq bir kişi anlaya bilərdi və indi o bir kişi də daha yoxdur!..

Şair, blecə yuxarıda şrə vurduğu o incə dyn aır, ilham pərdələrini bir bir kənara əkir və Səmədin lm gerəyini həm znə, həm də oxuyucuya andırır.

Bu arada Səmedi boğan Araz, iki tarixi və birbirinə zidd tədaisiyle (ağrışımıyla) şairin btn fikrini znə doğru ynəldir. Arazı Azərbaycansız və Azərbaycanı Arazsız dşnmək mmkn dyildir. Araza yklənmiş iki qardaşı birbirindən ayırma vəzifəsi, onu hardasa btn pisliklerin qaynağı halına gətirmiş, iki qardaşın grşmə nqtəsi olması da ona ən mqəddəs bir məkan olma zəlliyi qazandırmışdır. Burada şair, Arazın, həm bir milləti həm də iki qardaşi Behrəngi ile Sehendi birbirindən ayırdığını yni və kinayəli bir şəkildə ortaya qoymuşdur. Bilindiyi kimi bu ay, iki Azərbaycan arasında sərhəd olaraq adı kdiyi gndən bəri, bir xəncər kimi Azərbaycanın qəlbinə sancılmış ve o gndən tibarən, dmək olar ki btn Azərbaycan şairlərinin və yazarlarının bitmək-tkənmək bilməyən mvzusu olmuşdur. Araz, Azərbaycan ədəbiyatında ayrılıq simvolu və ikiyə blnmş bir millətin gz yaşıdır:

Araz, llərin gz yaşıdırsa

Savalan da lin qalanmış dərdi. (H. M. Savalan)

Sinə bir Dəşt-i Muğandır quzu yan yana yatıb;
Mənim ağlar gzm orda Araz yləmisən. (M. H. Şəhriyar)
Qaf dağından da aşıp gəlsə nəsim,
ayrılıq adlı ayından keəməz. (Həbib Sahir) və ynə yni şairdən:
Hansı Araz? O Araz ki qərq olubdur qızıl qanda?
O Araz ki qan ağlamış Firidunlar asılanda [5]...
Və ya xalq mahnılarından:
Kşk balaban Araza baxar
Arazın suyu gzlerden axar...

Bayatılardan:

Layla Araz a layla!

Sil yaramı qalayla!

Qan grmşəm yuxumda;[6]

O sahili harayla!

VSehife:..

Belə rnəklər, saymaqla bitmeyəcək qədər oxdur...

Səməd, Arazda boğulan ilk kişi dyildir. Bu ay, Sara kimi bir Azərbaycan (Muğan) gzəlini də ldrmşdr... Səhənd, Aldın Muğanın Sarasını misrasında, Azərbaycanın məşhur faciəsi olan Sara ilə Xanoban hekyəsinə işarə etmişdir.[7]

Bəs nədən Araz hər zaman qurban istəyir? Yoxsa Araz Səməd və Sara kimi candan svilənlərin znə qurban vrilməsini gərəkdirəcək qədər nəmlidir? Araz o qədər sevimli, o qədər əzizdir ki, bu kimi əziz insanlar ona qurban olmalıdırlar? Bu sorunun cavabını Səhənd, şrin sonuna doğru vrəcəkdir. O, uşaqlığından bəri Arazı btn ayrıntılarıyla tanıyır:

Mən Arazın adıylan

ox zamandır tanışam.

Ən kiik yaşlarımdan

Onu rəvanlamışam.

Qoca babam nə vaxt kən

Boğazım ağrıyardı

Araz kmişəm deyə

Boğazımı sıxardı.

Soruşardım ay baba

Araz nədir kmisən?

Nə kimi şydir o ki,

Suyundan da imisən?

Sualımdan babamın

Yaşarardı gzleri.

znn inlərində

Gizlənərdi kədəri.

zmə məyus-məyus

Baxıb dməzdi bir sz;

Grərdim ancaq olub

Onun tkləri biz biz.

Sonra da qardaşımın

Adın qoydular Araz

Lkin onda da mənə

Aydınlaşmadı bu raz.

Ancaq Araz bşikdə

Yatıb yırğanan zaman,

Bu szləri dinlərdim

anamın laylasından:

Arazı ayırdılar!

Qum ilən doyurdular.

Mən səndən ayrılmazdım;

Zlmilən ayırdılar. [8]

Səhəndin uşaq ikən ldy Araz və ya Ayaz isimli bir qardaşının olduğunu da bilirik:

Mən hələ ox kiik ikən,

Ayaz ya da Araz adlı

xırdaca bir qardaşım da

varım imiş.

Sir-sifəti,

Mənə yuxu kimi gəlir...[9]  

Bu aıdan da Araz adının, şairimizə yaxşı bir şeyləri tedai dən (xatırladan) kəlmələrdən olmadığına inanırıq. Bləcə Səhənd, bu məntiqlə şrdə hər hansı bir qopuqluq hissətdirmədən bunları Arazdan soruşur:

Sylə mənə, sylə Araz!

Nədən bizlə oldun blə Araz?

Kəsdin iki qardaş arasın.

Aldın Muğanın Sarasın!

Boğdun limin dəyərli balasın!

Şair, nəhayət şrin ən acı və ən səmim cmlələrini (misralarını) syləyir:

Bəsdir!
Qurbanımı qəbul ylə Araz...

ox ətin və mrəkkəb bir ifadə olan bəsdir szndə (əslində kelimələrində) narahatlıq, syan, acıq, partlayış, gzyaşı və təslimiyyət kimi ruh halları və fiziki halətlər tam bir tənasb iində bir araya toplanmışdır. Bu kəlimənin iki yol təkrar olunması da bu halların lsn aıqlığa qovuşdurur. Bəsdir sz bir dəfə yazılsaydı və ya kərə təkrar dilsəydi, şr bu qədər gzəl olmaya bilərdi. Şrin oxumasında (diklamasında) bu nəmli nqtəni diqqətə almalıyıq.

Bləcə şair, Araza SaraSəmədin qurban vrilməsini bir dərəcəyə qədər inandırıcı qılır (başqa bir təbirlə məşhurlaşdırır) və təlvih ilə Səmədə bir Azərbaycan şəhidi statusu verir.

Səhəndin bu qədər plastik,[10] incəliklər zərində qurulmuş şri ox dyildir. İşlənmişlik , incəlik və plastiklik , bu şrə mkəmməllik qazandırmaqdadır.

Yuxarıda szn etdiyimiz sətir, Səhəndin nə qədər Səməd-l (Azərbaycan milləti) ve Araz (Azərbaycan mill coğrafyası) ilə yniləşdirdiyini (zdeşləşdiyini), onun mənsub olduğu millətinə səmimiliyini iddiasız bir şəkildə ortaya qoyur.

Bir misrada Səmədi lin dəyərli balası adlandıran şair, son misrada onu, Araza vrdiyi z qurbanı Qurbanı qəbul ylə... olaraq təqdim dir.

1968də yazılmış olan bu şrlə 1945də Şairlər Məclisi tezkərəsində basılmış olan şrler arasında hardasa 23 il fərq olmasına baxmayaraq Səhəndin dşncələrində və həyat grşndə bir fərq grlməməkdədir. O dnəmdə şrlərində Babək, Koroğlu, Səttar Xan, Bağır Xan ve Xiybnidən bəhs dər və bu şrdə dəSaradan. O, əvvəlki şrlərində Xalq şqində candan kən Xiybn hardadır dyərkən bu şrində limin dəyərli balasını , Qurbanımı qəbul ylə Araz dyir.Səhənd yaradıcılığında Azərbaycan qəhrəmanlarına sonsuz bir saygı, səmimi bir ilgi və hyranlıq vardır. Bu saygı və svginin, şairin Dədə Qorqud hkyələrini şrə tkməsində byk rol oynadığı qətidir. Şrdəki mhit tamamən Azərbaycana aiddir. Dil nsr, əski şrlərə grə biraz həlimləşmiş və szlər, əski sərtlikdən və quruluqdan uzaqlaşmışdır.

Şrin parlaq paralarından biri:

Səməd!

Kimi ağırım?

Nə qədər bağırım?

Səməd!

Bu iki sətir, əslində drd cmlədən ibarətdir: Birinci cmlə bir, ikinci cmlə iki və nc cmlə kəlmədir. Arxa arxaya oxunması gərəkən bu cmlələrdə, səs tonu ncə yavaş və bağırım kəliməsində ən yksək həddinə atır. Bu yksək səs tonu, aşağıda və bir sətirdə yazılan Səməd! szndə sanki boşluqda əks olunurmuş kimi bir hiss əmələ gətirir və şrə başqa bir ruh qazandırır. Paranın son iki sətrindən iki fərqli oxunuşla iki ayrı anlam ıxarmaq mmkndr:

... nə qədər bağırım Səməd!?

... nə qədər bağırım

Səməd!

Səhəndin şrlərinin nə yazıq ki, əl yazma nsxələrini grməmişik. Kəlmələr əl yazmalarında da ynən kitablarda və dərgilərdə basıldığı kimi dzlmşsə, dmək ki, Səhənd, sərbəst şrdə fvqəladə nəmli olan və artıq bir sənət sayılan blmləməyə nəm verməyən şairdir. Fərqli bir blmləmə və sıralamayla, şrin ağrışımlarını və sətiraltı mənalarını daha shirli tmək, daha təsirli bir səs tonu ortaya ıxarmaq mmkn idi. Fəqət, şrin yazarından başqa h kimsənin bu səlahiyyəti yoxdur ve olmamalıdır da.

Altmışaltı sz və szckdən ibarət olan bu şrdə beş kərə Səməd və drd kərə Araz sz təkrar dilmişdir. Bləcə şrde gz alışqanlığımızın tərzinde olmasa da bir nv tekrir sənəti işlədilmişdir. Ancaq, bu sənət, o qədər gzəl işlənmişdir ki, nə gzə batır nə qulağı rahatsız dir. Səhənd, bir ox şrdə bu sənətə baş vurmuşdur; ancaq, hamısında bu şrdəki kimi uğurlu ola bilməmişdir. O, sanki bu sənətə bəzən vəzn boşluğunu, bəzən də kəlmə əskikliyini ortadan qaldırmaq n baş vurur.[11] Ancaq bu şrdəki təkrarlama, sanki oxucunun qulaqlarında uzun zaman Səməd və Araz szlərini eşitməsi, əks-səda vrməsi amacıyla işledilmişdir.

Şrdə, bilərəkdən və ya bilməyərəkdən, mərsiyə ədəbiyyatı sullarından ustalıqla istifadə edilmişdir. mumiyyətlə, btn mərsiyələrin başlanğıcı qısa bir mqəddəmə ilə başlayır: Səməd! Nə yazım Səməd?! Dərəcə dərəcə təzyiqi (həyəcanı) yksələrək irəliləyir: Səməd! Kimi ağırım? Nə qədər bağırım? Həyəcanın ən yksək nqtəsinə ulaşar və yavaş-yavaş şrin son misrasına doğru zeifləşərək nər və bitər: Qurbanımı qəbul ylə Araz. Mərsiyə şrinin ən yksək təzyiq nqtəsi ortasında olar və yorğunluq, gcszlk ve təslimiyyət ilə sona yetər.

Səhənd, həmən btn şrlərində olduğu kimi, bu şrində də lden danışmadan kə bilmez: Boğdun lin ən dəyərli balasın!

Şr, ortaya qoyduğu tablo və təsvir tibarıyla da zəngindir: / Dənli xərmənin od tutması / Sərin su kuzəsinin tklməsi / Yanıq ciyərin alovlanması / Gz yaşına baxan insanın olmaması / İki qardaş arasının kəsilmiş olması / Xalqın ən dəyərli balasının boğulması / İnsanın qurban vrilməsi vsehife: Bu qədər tablo və təsviri uyumlu bir şəkildə həcm tibarıyla bu kimi kiik bir əsərdə ortaya qoya bilmək bir başarıdır.

19 sətirdən ibarət olan bu şrin sadəcə bir sətri: Gz yaşıma kim baxacaq Şəhriyarın Gz yaşına baxan olsa qan axmaz[12] misrasını tedai dir. Gri qalan 18 sətir orginal və şairin z səsidir.

Şairin yer- yer Azərbaycan xalq ədəbiyyatından və folklorundan ilham aldığı grlməkdədir. Azərbaycan folklorunda axmaq (szlerek yrmek) və baxmaq arasında ox incə və zərif bir bağ vardır. Bu kəlimələr sanki sevgilinin nazlana- nazlana yrməsini və aşiqin yana- yana baxmasını xatırladır. Bləcə, Araz ayı, telvihen bir məşuq yrine qoyulmuşdur. stəlik gz yaşı ilə Araz arasında olan qarşılıqlı əlaqədən az ncə bəhs tmişdik.

Səhənd, -z baxış acısına grə Azərbaycan millətinin sosyal və siyas məsələlərinə dayanmayan şrini  boş-boşuna  yazmamışdır. Grldy kimi bu şrində də bu alışqanlığını və yaxud slubunu ortaya qoymuşdur.

**

Səhəndin Qurbanımı qəbul eylə Araz şrini  incələməyə alışdıq. Bu şri, -umum bir hkmə varmaq istəsək- Səhəndin sayı baxımında az olan qısa şrlərinin ən gzəllərindən biri olaraq qəbul də bilərik. Bulud Qaraorlu Səhəndin başqa şrlərinin təhlilini bir arada vrdiyimiz zaman bu szn gerək olub- olmadığının zlyndən ortaya ıxacağına inanırıq.

Səhəndin bu şri, Səməd Bhrəngyə farsca yazdığı digər şrindən qat -qat stndr


[1] Səməd Bhrəngi haqqında daha ox bilgi n bax: Trk dili və ədəbiyatı ensiklopediyası, İstanbul, I. c. Səhifə: 380. vs.

[2] Bir Qara İl Dnm adlı yazıdan iqtibasən. bax: Varlıq, 1359 (1979), Sayı: 6, səhifə: 73.

[3] Səhəndin Həyatı və əsərləri zərində bir araşdırma adlı tənqidi kitabımızı apa hazırlayırıq.

[4] Səhəndın bu şri ilk dəfə 1945 ilində Təbrizdə ıxmış Şairlər Meclisi adlı tezkərə-antolojidə basılmışdır. Elave bilgi n bxz: Şairler Meclisi, Tebriz, 1945, sehife: 350-351.

[5] Firidun İbrahim; 1945-46 ilınde G. Azerbaycanda Seyid Cefer Pişeveri nderliyinde qurulmuş olan mill hkmetde bakanlıq (nazirlik) vezifesinde olmuşdur. 1946da Şah qvvetlerince yaxalandı ve asıldı.

[6] Qedim Azerbaycan inanclarına gre yuxuda qan grmek qovuşmaqdır.

[7] Bu trajedi, Gny Azerbaycanlı şair Hsyn. Mecidzade. (Savalan) terefinden şre ekilmiş ve Apardı Sller Saranı adıyla neşr dilmiştir. Urmiyeli araşdırmacı Camal Ayrımlı, bu eseri Farsaya virmiş ve yayımlamışdır.

[8] Bulud Qaraorlu (Sehend), Dedemin Kitabı, Redaktor: Mehemmedeli Ferzane, İstokholm, 2001, sehife: 7-8.

[9] Dedemin Kitabı, sehife: 269.

[10] Plastik senet: Hykel, sramik kimi bdl olan senetler. Plastik şr: ox prespektivli, i ie girmiş senetlerle bezenmiş ve işlenmiş şr.

[11] Tekrir senetini bu amacla işletmek eslinde zef-i telifdir.

[12] Mehemmed Hsyn (Şehriyar)ın Hyder Babaya Salam menzumesinden.

 * * *