SOYUQ MÜHARİBƏNİN BAŞLANDIĞI YER GÜNEY AZƏRBAYCAN 1945- 1946 Cəmil Həsənli
	Prof.  Cəmil Həsənli
2-ci fəsil 21 Azərin əks- sədası: Tehran həyəcanlarınından Moskva Müşavirəsinə doğru

Azərbaycanda Milli Məclisin açılldıği və Milli Hökumətin qurulduğu gün baş nazir Həkimi İran Məclisində çixış etdi. O bəyan  etdi ki, yaranmış çətinlikləri aradan qaldırmaq maqsədilə xarici işlər naziri ilə birlikdə Moskvaya getmək arzusundadır. Ölkə böyük həyəcan icərisində idi. Elə bir gün yox idi ki, İran Məclisi Azərbaycan məsələsini müzakirə etməsin.  Azərbaycan demokratlarının əleyhinə hər cür böhtanlar deyilirdi. Məclis tribunası “vətənpərvərlik” səngərinə çevrilmişdi.  Natiqlər hökumətdən qəti addımlar tələb edirdilər.   Baş vermiş hadisələr “xaricin təsiri” kimi yozulurdu. Bəzi deputatlar Sovetləri İranın daxili işlərinə müdaxilə etməkdə günahlandırırdı. Məclisin sədri Seyid Məhəmməd Sadiq rərrox, Nasir Ərdəlan, Hüseyn Fərhudi və  digərləri şimal qonşudan İrana öz ərazisində hərəkət azadlığı verilməsini tələb edirdilər. Bir sıra Məclis üzvləri baş verən hadisələri ölkədəki anarxiyanın məntiqi davamı kimi qiymətləndirirdilər. Azərbaycan məsələsini öyrənmək üçün Məclis fraksiyaları nümayandələrindən ibarət xüsusi komissiya  yaradılmışdı.  Lakin nə  “vətənpərvər”  çıxışların, nə də Məclis komissiyasının elə bir əhəmiyyəti oldu. Şimala qoşun göndərməyi və hətta lazım gələrsə,  “ruslarla” – təklif edənlər də var idi.  Doktor Məhəmməd Müsəddiq vəziyyətdən çıxış yolunu ölkədə təcili reformaların keçirilməsində görürdü. Məclisdə olan tudəçilər Azərbaycandakı vəziyyəti İran  hökumətinin yarıtmaz siyasəti ilə izah edirdilər. Doktor Reza Radməneş öz çıxışında göstərirdi ki, hökumətin siyasəti əhalinin neytral hissəsini də ona qarşı mübarizəyə cəlb edib. O , Seyid Ziyaya yaxın qəzetlərin sovetlərin planı üzrə İran Azərbaycanının Sovet Azərbaycanına birləşdirilməsi haqqında yazılarını təkzib etdi.  Doktor Radməneş öz çıxışlarında təkcə Azərbaycanın deyil, bütün ölkənin reformalara böyük ehtiyacı olduğunu söylədi. Deputat Müzəffərzadə isə ölkənin faciəsini seyidçilərin  fəaliyyətində görürdü. O,  keçmişə istinad  edərək Pişəvəri ilə Seyid Ziyanın fəaliyyətini müqayisə edib deyirdi : “1919-cu ildə Seyid ingilislərlə qeyri- bərabər saziş imzalayanda, həmin vaxt Pişəvəri cəngəlilərin sirasında bu sazişə qarşı mübarizə aparırdı” (1).  Müzəffərzadənin çıxışında Pişəvəriyə müsbət qiymət verilməsi Məclisdə böyük hay- küyə səbəb oldu.

Dekabrın 14-də İran Məclisdə Azərbaycandakı hadisələrlə bağlı qapalı iclas keçirdi. Təbrizdən yenicə qayıtmış M.Bəyat baş verən proseslər barədə Məclisə məruzə etdi. O bildirdi ki,” Mən Təbrizə ezam olunanda orada artıq Milli Məclisə seçkilər başlanmışdı. İki- üç gün ərzində Demokrat Partiyasının rəhbərləri ilə görüşmək mümkün olmadı. Nəhayət, bu görüş baş tutduqda ADP liderləri mənə bildirdilər ki, onların mərkəzi hökumətə çoxsaylı müraciətləri heç bir nəticə verməmişdir və onların heç bir separatist niyyətləri yoxdur.  Onlar azərbaycanlıların səadətini İranın “Şiri- xurşid” bayrağı altında görürlər. Onlar vəd verirlər ki, vergilərin 25 faizini mərkəzi hökumətin xəzinəsinə keçirəcəklər, 75 faizini isə Azərbaycanın inkişafına xərcləyəcəklər. Sonra Bəyat Azərbaycan Milli Məclisinin açılması və Milli Hökumətin təşkili haqqında geniş məlumat verdi.  Pişəvərinin təşkil etdiyi kabinetdə xarici işlər naziri və hərbi nazir portfelinin olmadığını deyən Bəyat özünün də iclasa dəvətli olduğunu, lakin bu dəvəti qəbul etmədiyini bildirdi. O, hökumət üzvlərindən doktor Cavid və İlhami ilə görüşündən və Pişəvərinin onu yola salmasından danışdı.   Təbriz qarnizonundan söhbət açan Bəyat qeyd etdi ki,  qarnizon müqavimat göstərmək və Azərbaycanda vəziyyətə nəzarət etmək gücünə malik deyil. Əgər qarnizonla demokratlar arasında toqquşma baş verərsə, xeyli qan tökülə bilər. Onun fikrincə, mərkəz qarnizonunun təslim olmasına  razılığını bildirməlidir. Deputatlardan kimsə dedi ki, demokratların 70 minlik silahlı qüvvəsi vardır. Məclisdə odlu- alovlu çıxışlar edən deputatların çoxunun bu məlumatlardan rəngi ağarmışdı (2). Azərbaycandan  olan deputatlar Mehdi Ədl, Fərman Fərmanian, Fətəli İpəkçian və digərləri yaranmış problemlərin danışıqlar yolu ilə həll edilməsinə üstünlük verirdilər.  Onlar təklif edirdilər ki, Təbrizə gedib demokratların  liderləri ilə danışıqlar aparmaq lazımdır. Elə həmin gün “Fərman” qəzetinin redaktoru Şahəndə Azərbaycandakı İran diviziyasının komandiri general Derəxşanidən müsahibə götürdü. Redaktorun Təbriz qarnizonunun onun, yaxud mərkəzi hökumətin əmri ilə təslim olması barədə sualına cavab olaraq general bildirdi ki, bu, əsasən mənim əmrimlə baş vermişdir.   Mən Azərbaycandakı vəziyyət və yeni hökumət barədə raport  göndərib təslim olmağa icazə istəmişdim. Qan tökülməsini mən Azərbaycan xalqı üçün faciə hesab edirdim. Əgər diviziya müqavimət göstərsəydi, böyük qan düşəcəkdi. Derəxşani Azərbaycan demokratik hərəkətında əhalinin bütün təbəqələrinin iştirakını, təslim olduqdan sonra onun və diviziya zabitlərinin Təbrizdə hər hansi repressiyaya məruz qalmadığını, əsgər və zabitlərlə çox nəzakətlə rəftar olunduğunu söylədi(3). Dekabr ayının 15-də Tehranda çıxan “Dariya“ qəzetinin Azərbaycandaki hadisələrə həsr olunmuş xüsusi nömrəsi çap olundu.  Bu nömrədə çərşənbə axşamı Təbrizin demokratlar tərəfindən mühasirə olunmasından,  Bəyatın  Təbrizdəki Sovet baş konsulu ilə görüşündən, demokratların  silahlı dəstələrinin polis və jandarmı tərk – silah etməsindən,  hökumət binalarını tutmalarından söhbət açılır, dövlət qoşunları ilə demokratların  silahlı dəstələri arasında heç bir toqquşma baş vermədiyi bildirildi (4). Dekabrın 17-də “İrane Ma” Azərbaycandakı hadisələrə həsr olunmuş xüsusi nömrə buraxdı.  Xüsusi nömrə Təbrizdə çıxan “Azərbaycan” qəzetinin materialları əsasında hazırlanmışdı. Tehran əhalisi ilk dəfə “İrane Ma” qəzetinin bu sayında Azərbaycan Milli Hökumətinin tərkibi,  Pişəvəri ilə general Derəxşani arasında 14 dekabrda imzalanmış protokolun məzmunu haqqında müfəssəl məlumat aldı (5) Tehranda çıxan “Ettelaat”ın məlumatına görə,  təslim olmuş Təbriz diviziyasının 125 zabiti və 40 serjantı dekabrın ortalarında Tehrana gəlmişdi. Daha çox baş nazir Həkiminin siyasətini müdafiə edən qəzet Azərbaycandakı hadisələri “qiyam”, onun istirakcılarını isə xəyanətkarlar adlandırırdı. “Ettelaat” sübut etməyə çalışdı ki, Demokrat partiyasının məqsədi Azərbaycanı İrandan ayırmaqdır (6).  Bir sıra Tehran qəzetləri tədricən Azərbaycandakı vəziyyət, Milli Hökumətin fəaliyyəti, ADP liderləri haqqında maraqlı materiallar verməyə başlamışdılar. “Dad” 19 dekabr sayında Milli Hökumətin baş naziri Seyid Cəfər Pişəvərinin portretini və onun bioqrafiyasını vermişdi. Bir sözlə, Tehran qəzetlərinin Azərbaycan haqqında məlumatları son dərəcə rəngarəng idi. Azərbaycan Milli Hökuməti yarandıqdan sonra yalnız dekabr ayında baş nazir Həkimi Məclisdə iki dəfə, daxili işlər naziri Xəlil  Fəhimi bir dəfə maliyyə naziri Əbdül Hüseyn Həjir üç dəfə, hərbi nazir general Riyazi iki  dəfə hesabat vermişdirlər. Bunların içərisindən baş nazirin dekabrın18-də İran Məcisindəki geniş çıxışı daha səciyyəvidir. O qeyd edirdi ki,  bir müddət əvvəl Azərbaycanda az bir qrup adamlar tərəfindən müxtəlif xoşagəlməz söhbətlər başlanmışdır. Onların tələbləri ölkənin əsas qanunu ilə ziddiyyət təşkil etdiyindən hökumət belə tələblərlə hesablaşa bilməzdi. Biz əvvəlcə dinc yolla, danışıqlar yolu ilə bu adamları çəkindirmək istəyirdik. Hesab edirdik ki, bir İranlı olaraq bu adamlar ölkənin mənafeyini, təhlükəsizliyini yüksək tutub düşünülməmiş addımlardan əl çəkəcəklər.  Təəssüf ki, bu adamlar öz ziyanlı əməllərindən imtina etmədilər və Təbrizə yeni vali göndəriləndə də ölkənin bütövlüyünə qarşı yönəlmiş planlarını həyata keçirməkdə davam etdilər. Az əvvəl isə özlərini bir qrup şəxsi nazir kimi təqdim edərək dövlət idarələrini ələ keçirdilər.  İndi Tehrana qayıdan valinin hökumətə təqdim etdiyi məruzədən aydın olur ki, bu adamlar öz hökumətlərinə rəsmi xarakter verməyə çalışırlar. Hökumətin tədbirlər planına toxunan Həkimi qeyd etdi ki, 3 və 4-cü ostanlarda vəziyyətə nəzarət etmək, arzu olunmaz qüvvələrin xoşagəlməz cəhdlərinin  qarşısını almaq və qayda- qanunu möhkəmləndirmək məqsədilə bu ostanlara mərkəzdən əlavə kömək göndərildi. Lakin sizə məlum olduğu kimi, gözlənildiyinin əksinə olaraq dost və qonşu sayılan ölkə bu məsələdə bizə mane oldu. Nəticədə Tehrandan göndərilən ordu bir müdət Şərifabadda dayandı və bir az əvvəl geri qayıtdı. Bu vilayətlərdə olan kiçik qüvvələr də istədiyi kimi hərəkət edə bilmədilər. Dövlət məmurları və hüquqmühafizə qüvvələri qiyamçı və təcavüzkar ünsürlərlə üz- üzə dayandığı vaxt nə mərkəzdən kömək ala bildilər, nə də azad fəaliyyət imkanına malik oldular. Digər tərəfdən qiyamçılar silah və hər cür yardım alırdılar. Onların içərisindəki naməlum adamların sayı getdikcə çoxalırdı. Baxmayaraq ki, onlar az idilər və Azərbaycan əhalisi onlarla həmrəy deyildi, yaratdıqları qorxu və vahimə əsasında onlar öz xəyanətlərini və yolverilməz planlarını həyata keçirib yerli məclis çağırdılar və hökumət təşkil etdilər (7).  Baş nazir bildirdi ki, sülhsevər bir adam kimi istəmirəm ki, mənim həmvətənlərimin burnu belə qanasın.  Bununla belə, biz  razı ola bilmərik ki, bir dəstə adam terror və zor tətbiq etməklə, adamları öldürməklə, qiyam qaldırmaqla bizim azərbaycanlı qardaşlarımızı özlərinə tabe etsinlər. Azərbaycanlılar vətənpərvərdilər və İranı sevirlər, bütün çətin anlarda onlar bunu sübüt etmişlər. Şimal qonşu ilə münasibətlərə toxunan Həkimi baş vermiş hadisəni İranda xarici qoşunların olması ilə bağladı və ümidvar olduğunu bildirdi ki, tezliklə xaricilər öz qoşunlarını İrandan çəkəcəklər. Baş nazir Məclisi inandırmağa çalışırdı ki, Azərbaycanda cərəyan edən hadisələrin azərbaycanlılara heç bir dəxli yoxdur. O deyirdi: “Mən də Azərbaycan oğullarından biriyəm, bu diyarda tərbiyə almışam. Bütün ömrüm boyu bu vilayətin əhalisinin bütün təbəqələri ilə əlaqədə olmuşam. Öz azərbaycalılarımın, öz həmyerlilərimin hər birinin İrana nə qədər böyük sevgisi olduğunu mən yaxşı bilirəm. Bütün dünya bilməlidir ki, İranın bütün əyalətlərində olduğu kimi, Azərbaycanın əhalisi də öz canını və malını İranın bütövlüyü, müstəqilliyi və azadlığı uğrunda mübarizədə əsirgəməyib. Azərbaycan həmişə İranın ayrılmaz hissəsi olub və olacaq” (8) Çıxışının sonunda baş nazir deyirdi ki, mən Moskvadakı Şahənşah elçiliyi vasitəsilə Sovet İttifaqına səfər etmək arzumu SSRİ rərbərliyinə çatdırmışam. Xarici işlər naziri ilə mənim Moskvaya səfərim bizə dost olan ölkələrin xarici işlər nazirlərinin Moskvada keçirilən müşavirəsi ilə bir dövrə düşməlidir. Eyni zamanda, biz dekabrın 13-14-də böyük dövlətlərə göndərdiyimiz notalarda İrandan xarici qüvvələrin çıxarılmasını təcili məsələ kimi Moskva müşavirəsinin gündəliyinə daxil etməyi təklif etmişik.Əgər bunun əksinə qərar qəbul edilsə, biz İranın müstəqilliyinə və suvernliyinə təminat verən üçtərəfli müqaviləyə və Tehran bəyannaməsinə uyğun hərəkət edəcəyik (9). Dekabrın 14-də ABŞ dövlət katibi C.Birns xarici işlər nazirlərinin müşavirəsində iştirak üçün Moskvaya gəldi. Hava şəraiti pis olduğundan təyyarəsi SSRİ xarici işlər komissarının A.Y. Vışinskinin və Moskvadakı səfir A.Harrimanın gözlədiyi aeroporta deyil,  digər aeroporta düşməli oldu. Burada onu XİK-ın digər müavini V.Q.Dekanozov və ABŞ səfirliyinin məsləhətçisi C.Kennan qarşıladılar. Bir gün  sonra Britaniya xarici işlər naziri E.Bevin, XİN-in daimi müavini A.Kadoqan, Tehrandakı ingilis səfiri R.Bülard da Moskvaya gəldilər. Dekabrın 16-da SSRİ paytaxtında üç dövlətin xarici işlər nazirlərinin müşavirəsi öz işinə başladı. Ertəsi gün SSRİ Xalq Komissarları Sovetinin sədri İ.Stalin məzuniyyətdən Moskvaya qayıtdı. Müşavirə açılan Sovetlərin rəsmi dövlət qəzeti “İzvestiya” “İran Azərbaycanı Milli Hökumətinin təşkili” adlı müfəssəl məlumat dərc etdi (10) Həmin axşam Moskva radiosu Güney Azərbaycanda xalq hakimiyyətinin qurulması barədə geniş açıqlama verdi. Bir gün sonra- dekabrın 17-də Sovet İttifaqı Teleqraf Agentliyi “İran Azərbaycanı Milli Hökumətinin manifesti”ni bütün dünyaya yaydı (11). ABŞ və Britaniya xarici siyasət idarələrinin başçıları hələ Moskvaya gəlmək ərəfəsində öz ölkələrinin Tehrandakı səfirliklərindən Güney Azərbaycanda baş vermiş hadisədə çoxlu məlumatlar almışdılar. Azərbaycan Milli Hökuməti yarandıqdan bir gün sonra İrandaki ABŞ səfiri Uolles Mörrey yalnız dekabrın 13-də dövlət katibinə dörd məlumat göndərmişdi. Birinci məlumatda İran Xarici İşlər Nazirliyinin Azərbaycan siyasəti ilə bağlı səfir yazırdı: “İran hökuməti Amerika və Britaniya dəstəyinə arxalanaraq Azərbaycanda həyata keçirdiyi siyasəti davam  etdirməkdə qərarlıdır. Biz isə qeyd etdik ki, məsələnin Moskvada müzakirəsindən sonra İranın siyasi nöqteyi nəzərinin dəyişməməsi bizim üçün vacibdir” (12). Sonrakı məlumatda Mörrey İran hökumətinin Azərbaycandakı hadisələri qanunsuz hesab etdiyini bildirirdi. Bu hadisələrin Həkiminin planlaşdırdığı reformaların həyata keçirilməsinə mane olduğunu qeyd edən səfir baş nazirin danışıqlara üstünlük verdiyini xatırladırdı. Onun fikrincə, Azərbaycan böhranı ilə əlaqədar aparılan danışıqların tam olaraq uğur qazanmamasına baxmayaraq, bu danışıqların davam etdirilməsi məqsədə uyğundur. İranın Moskva səfiri vasitəsi ilə Sovet hökumətinə xarici işlər nazirlikləri səviyyəsində danıçıqların başlanması haqqında təklif irəli sürüldü (13). Nəhayət,  dekabrın 13-də axşam göndərdiyi son məlumatda Tehrandakı ABŞ səfiri baş nazir Həkimi ilə görüşündən  bəhs edirdi. O, dövlət katibinə yazırdı: “Bu gün baş nazir mənə dedi ki, onun bir az əvvəl Moskvaya getmək və birbaşa danışıqlara başlamaq haqqında etdiyi təklifə Sovet tərəfi heç bir cavab vermədi. İndi o, xarici işlər nazirlərinin konfransına xüsusi dəvət almazsa, getməyəcəyini bildirib. O, hətta belə bir dəvət olarsa, oraya İranı təmsil etmək üçün səfir Məcid Ahini göndərməyi düşündüyünü söylədi”. Sonra Mörrey Bəyatın Təbrizdən qayıtmasına toxunaraq bildirdi: “Əyalət vavisi Bəyat Təbrizdən Tehrana bu gün axşamüstü gəldi və məruzə etdi ki,  üsyançılar Təbrizə girərək Milli Bank Şöbəsini və Polis iqamətgahını tutdular və oradakı İran ordusu komandanı Derəxşanini təslim olmağa çağırdılar. Bəyat dedi ki,  oradakı qarnizon şəhəri müdafiə etməyə qadir deyil. Şübhəsiz ki, Bəyat bu vəziyyətə çox ümidsiz yanaşırdı, yoxsa vəzifəsini qoyub qaçmazdı” (14) Britaniya səfiri Uilyam R.Bulard da dekabrın 13-də forin Ofisə Mörreyin məlumatlarına bənzər “həyəcanlı” məlumatlar göndərmişdi. Bir qədər sonra Vaşinqton və Londona göndərilən məlumatlar nəinki İran hökumətinin Azərbaycanda hadisələrin sürətlı inkişafindan səfirlərin özlərinin də ümidsiz vəziyyətə düşdüyünü təsdiq edirdi. Dekabrın 15-də ABŞ səfiri Mörreyin Vaşinqtona və C.Birns üçün Moskvaya göndərdiyi teleqram bu baxımdan daha səciyyəvidir. O, həyacanla yazırdi: “Demokratlar” bütün yollar, kəndlər (Təbriz və Ərdəbil də daxil olmaqla) üzərində nəzarəti ələ keçiriblər.  Onlar seçkilər keçirmiş, “parlament” yaratmış və “Nazirlər Kabineti” təyin etmişlər. İran hökumətinin gücü nə üsyanı yatırmağa, nə üsyançılarla danışıqlar aparmağa, nə də SSRİ ilə diplomatik yaxınlaşmağa nail olmağa çatmadı. Tehrandan göndərilən dörd batalyon Qazvin yaxınlığında düşərgələməyə davam edir və irəli hərəkət etməyə qadir deyildir. Böhran bölgəsindəki təhlükəsizlik qüvvələri ya Sovetlər tərəfindən müqavimət göstərməmək barədə əmr aldılar, ya da Sovetlərin onları dəf edəcəyindən o qədər qorxmuşlar ki, müdaxilə etmirlər. Üsyançıların prinsipial tələbi yalnız xarici əlaqələr və müdafiə işlərində mərkəzi hökumətdən asılı olan muxtar bir yerli hakimiyyətin qurulmasıdır. “Demokratlardan” çox azının həqiqi kommunist olmasına baxmayaraq, heç şübhə yoxdur ki, onlar Sovet nəzarəti altındadırlar və Sovet təbliğat xəttini izləyirlər. Sovetlərin bu hərəkatda iştirak etmədiyini açıqlamasına baxmayaraq, heç şübhəsiz ki, üsyanı onlar planlaşdırıb təşkil etmişlər. İran Xarici işlər Nazirliyinin səfirliyə təqdim etdiyi sənədlərdə göstərilirdi ki, bu ərazidə Sovet orduları bir neçə dəfə İran təhlükəsizlik qüvvələrinin işinə müdaxilə etmişlər. Mərkəzi hakimiyyətin bu ölkədə Sovet ordularına qarşı öz nüfuzunu bərpa edə bilməsi qeyri- mümkün görünür və  ola bilər ki, bu, Sovet hərbi hissələrinin geri çəkilməsindən sonra da çətin olsun. Xalq arasında şayiə yayılıb ki, iranlıların yeganə ümidi Amerikanın yardımıdır. Belə bir təəssürat var ki, britaniyalılar bu işdə xüsusi bir marağa sahib deyillər və 1907-ci ildəki mənafe  bölgüsünə geri dönməyə razı ola bilərlər. Yeganə alternativ Amerika yardımının çatdırılmasıdır. Bundan başqa, iranlılar artıq hər yola əl atacaqları barədə işarə verməyə başlayıblar. Baş nazir və xarici işlər naziri Moskvaya getmək istəyirlər. Onların lokal əsasda Sovetlərlə apardıqları bütün danışıqlar uğursuzluqla nəticələndi. Artıq mətbuatda da dərc olunan təkrar- təkrar yazılmış notaları göndərməkdən başqa çarələri yoxdur. Bu mürəkkəb məsələdə üsyançıların haqlı olduğunu göstərən faktlardan biri budur ki, xalq doğrudan da mərkəzi hakimiyyətdən narazıdır. Hətta müxaliflər də qəbul edirlər ki, mərkəzi hakimiyyətin əyalətdəki çalişanlari korrupsiya və rüşvətxorluqla məşğul olmaqla yanaşı,qara camaatın güzəranına baxmır və iri torpaq sahiblərinin mənafeyini qoruyurlar. Əgər tezliklə hərəkət nəzarət altına alınmazsa, belə iğtişaşlar ölkənin başqa hissələrində də baş verəcəkdir. Əgər məsələ həll olunmazsa, tezliklə İranın şimal əyalətlərinin SSRİ-nin tərkibinə daxil olmasını gözləyə bilərik” (15). Bu məlumatla yanaşı, C. Birns Moskva radiosundan eşitdi ki, artıq demokratlar Azərbaycanın qırxa qədər şəhərini ələ keçiriblər. Tehran və Moskva səfirliklərinin məlumatları ilə tanış olduqdan sonra dekabr ayının ortalarında dövlət katibi C.Birns həyəcanla Ağ Evə xəbər verirdi ki,  Sovetlər Güney Azərbaycanı nəzarətdə saxlamaq istəyir. “Nyu-York Tayms” Amerika ictimaiyyətinə İranın Azərbaycan paytaxtı olan Təbriz itirdiyini bildirirdi. Sovetlərin bu hərəkətindən qəzəblənən prezident H.Trümən dövlət katibinə yazıb, lakin göndərmədiyi məktubun sonunda acıqla deyirdi: “Mən Sovetlərə dayəlik etməkdən yorulmuşam” (16).  İran hökuməti xarici işlər nazirlərinin Moskva müşavirəsində vəziyyətin onun xeyrinə həll ediləcəyinə ümidini itirməmişdi. Dekabrın 15-də İran hökuməti üç ölkənin xarici işlər nazirlərinin Moskvada olduğu vaxtda ABŞ, Böyük Britaniya və Sovet İttifaqına ünvanladığı notada müttəfiq ordularının İran ərazisini təcili olaraq boşaltmasını xahiş etdi. Notada göstərilirdi ki, xarici qoşunların ölkə ərazisində olması İran təhlükəsizlik qüvvələrinin öz ərazisində azad hərəkət etməsinə, qayda- qanun yaratmasına  imkan vermir (17). Diplomatik yazıçmalardan hiss edilirdi ki, Azərbaycan məsələsindən istifadə etməklə ABŞ tədricən İranla münasibətlərdə təşəbbüsləri ələ almağa çalışır, Güney Azərbaycandakı hadisələri Sovet Azərbaycanı, bütövlükdə Sovetlərlə əlaqələndirməyə meyllənirdi. Hadisələrin gərgin vaxtında dekabr ayının sonlarında Təbrizə yeni təyinat almış ABŞ konsulu Robert Rossou yazırdı: “ Sovetlərin Təbrizdəki baş konsulu göy yaxalıqlı krasnı üsyanın ilhamçısı idi. O, hərbi başçılardan daha çox siyasi rəhbərliyə tabe olan şəhər komendantçılarına nəzarət edir və onların işini tənzimləyirdi. Üsyançıların çox hissəsi Şimali Azərbaycandan gəlmiş mühacir adlandırılan və bir neçə ay əvvəl təlim keçmiş qondarma demokrat adı verilmiş şəxslərdən ibarət idi... İnqilab, əlbəttə ki, uğurlu oldu və 1945-ci ilin dekabrında Tehran hökumətindən tam müstəqil, rus oyuncağı olan “Muxtar Azərbaycan hökuməti” yaradıldı... İnqilabın lideri və yeni yaradılmış hökumətin baş naziri Cəfər Pişəvəri idi.Əlli yaşında olan, kiçik boylu və balaca bığlı kişi Birinci Dünya müharibəsi İranının birinci kommunisti olmuşdu” (18). Azərbaycandakı hərəkətın bütövlükdə kommunizmin ayağına yazılması genişlənən milli  hərəkata qarşı mübarizəni, Qərbin böyük dövlətlərinin ona qarşı birləşməsini asanlaşdırırdı. Baxmayaraq ki, Sovetlərdən yardım alan Azərbaycan milli hərəkatı xüsusi mülkiyyəti toxunulmaz elan etməklə kommunizmlə özü arasında hiss ediləcək məsafə saxlayırdı.

Ardı gələn sayımızda ...

 * * *