Ən çox 5-6 il Macalımız Vardır (2)

İsmail ÜLKƏR

Mirzə yoxdur diyəm yaza sözümü

Ağrı dağın bir yanıdır dərdimiz[1]

 

 

 

Keçən bölümdə Türk millətinin lider bir millət olduğunu söylədik. Türk, “At, Arvat, Büsat [dövlət] paylaşılmaz” diyə bir təməl düşüncəyə malikdir. Yalnızlığı sevməyən, hərəki karaktəri, “ordu millət” olması ve içində olduğu coğrafi və tarixi şərtlər bu millətin yazılı ədəbiyatının yetərsiz qalmasına səbəbə olmuşdur. Ayrıca sıraladığımız tarixi olaylarda yazılmış olan əsərlerimiz tamamilə yaxılıb, yox edilmişdir yaxud başqa dillərə çevrilərək imha edilmişdir... Ancaq bu eksiklik, tamamən folklorumuza yayılmış və rəngini deyişərək “şifahi bir biçimdə” yaşamağına dəvam etməkdədir. “Şifahi” özəlliği daşıyan hər bir şeyin “yox olmağa” və “unudulmağa” məhkum olduğunu da hər kəs bilməkdədir. Buna görə də bu xariquladə məhsulları “dildən ele”, “ağızdan kağıza” geçirmək bizim birinci vəzifələrimizdəndir diyə düşünməliyik. Mövzuya keçmədən öncə bir neçə şeyi xatırlatmağı lazım bilirik: folkloru “keçmiş” ilə sinonim (eynimə’nalı) qəbul edərək “folklor toplamağı” keçmişlə uğraşmaq qəbul edənlərə açıqlamaq gərəkdir ki, bu iş tam gələcək üçün görülən bir işdir. Bu iş, gələcəyimizin təməlidir. Ayrıca unutmamalıyıq ki əslində bu işlər bizim dövlətə verdiyimiz vergidən xərclənərək görülməlidir. Folklor toplamaq üçün lisans və lisans üstü (universitət və aspirantura səviyyəsində) dərs proqramları açılmalı, yetərli ölçüdə burslar (təqaüdlər) verilməli və s. Bu doğru; ancaq madam ki hələlik dövlət bu vəzifəni öhdəsinə almır, biz şəxsi olaraq bir dövlətin edəcəyi işi görməli və bütün xərcləri özümüz qarşılamalıyıq. Bu da yalnız ve yalnız Azərbaycan Türklərinin vəzifəsidir çünkü, kültürü yazıya keçirmək o mədəniyətin bir parçası tərəfindən yerinə yetirilməlidir. Əks təqdirdə ya folklorumuz böyük bir talana məruz qalacaq (Türk olmayan şərqşünasların keçmişdə elədikləri kimi), ya da böyük bir itkiyə və dəyişikliğə uğrayacaqdır.

Bu məqalədə yer alan folklor məsələlərində sadecə Azərbaycanın güneyində cərəyan edən vəziyyət və folklor nümunələrinin göz önündə tutulmasını açıqlamağa ehtiyac yoxdur. Quzey Azərbaycanda bu sahədə çox böyük işlər görülmüş, böyük bir elmi nəsil yaranmış və elmi bir dillə folklor toplama və dəyərləndirmə işləri sağlam zəmininə oturmuşdur...

Bu günə qədər Güney Azərbaycanda folklor toplama metodlarını öyrədən bir kitab çap olmamışdır. Bu boşluğun (metod boşluğunun) nə qədər qorxunc olduğu bilim adamlarına gizli dəyildir. Ayrıca son zamanlarda ortaya çıxan bir neçə “metodsuz”, “tərs mentiqli” və “üsulsuz” çalışma da bu boşluğu daha da dərinləşdirir... Əlimizdə “folklor və folklor toplama metodları” haqqında yetərincə material vardır. Belə bir kitabın ortaya qoyulmasına başlamağımızı bildirərək bu yazımızda o metodları sadalamayacağıq. Bilindiyi kimi folklor toplayanlar ilk baxışda həvəskar toplayıcı və mütəxəssis olaraq ikiyə ayrılırlar. Biz bu məqalədə ilk qrupdan olan dostlarımıza xitab edəcəyik. İrəliləmiş millətlərin mövcud və dəyərləndirilmiş folklorunun təxminən hamısı vaxtı ilə həvəskar toplayıcılar tərəfindən toplanmış, bilim adamları tərəfindən dəyərləndirilmiş və nəhayət milli dövlətləri tərəfindən yenidən millətlərinə geri qazandırılmışdır. Güney Azərbaycanın bir böyük şansı da Quzeydə bu elmi kadronun hazır olmasıdır. Bizim əl dəyməmiş folklor xəzinəmizin xam bir şəkildə olsa belə toplanması günümüzün ən həyatı və əsas işlərindəndir. Yazımızın adından da bəlli olduğu kimi bu iş üçün çox zamanımız da qalmamışdır. Önümüzdəki 5-6 il içinde bir işlər görülsə görüləcək, yoxsa əbədi olaraq milli varlığımızın böyük bir parçasını əldən verəcəyik. M. E. Haray, “Yol” dərgisinin 9. sayında (1 Tir 1370, s. 31) 114 mərhum çağdaş aşığın siyahısını vermişdir. Bildiyimizə görə bu 114 aşıqdan dördünün belə, əsərləri toplanaraq yayınlanmamışdır! Bu qorxunc bir faciədir. Adını bildiyimiz fəqət məzmunundan xəbərimiz olmayan onlarla dastan vardır. Birər şah əsər olan bu dəstanlar yavaş yavaş bir röya kimi gözümüzün önündən uzaqlaşmaqdadırlar. Beləcə folklor toplamanın önəmini anlamaq folklor toplamaqdan daha önəmlidir deyə düşünürəm.

Vaxtıyla Səməd Behrəngi, Dr. Səlamullah Cavid, Dr. M. E. Ferzane bu sahədə dəyərli addımlar atdılar ve kültürümüzün böyük bir parçasını məhv olmaqdan qurtardılar. 1979’dan etibarən düzənli olaraq yayınlanan Varlıq dərgisinin bu mühüm iş uğrunda nə qədər böyük yol qet etməsi hamı tərəfindən bilinməkdədir. 1369-1372 (1990-1993) illəri arasında Keyhan müəssisəsi tərəfindən Güney Azərbaycanda yayınlanmış olan “YOL” dərgisi “folklor toplama” yolunda gərçəkdən böyük işlər gördü. Nə yazıq ki bu dərginin də bütün dərgilerimiz kimi ömrü az oldu.

Vaxtıyla Dr. H. M. Sədiq də folklorumuz haqqında dəyərli işlər görmüşdür. “Sayalar” (Ferverdin 1346), “Əfsanehaye Əsb” (Qara at, Çil madyan, Yel atı, Qızıl at), Həft məqale piramune folklor və ədebiyyate Azərbaycan (1353) ve s. kimi çalışmaların adlarını çəkmək olar.[2] Bu işin en gözəl bir örnəyini Mir Hidayet Hisari “Seyri dər folklor-i Azərbaycan” (bər əsase monografiye məntəqeye yekanat” Şəhrivər 1379), Tehranda Taban yayınları tərəfindən çap etdirmiştir. Kitabın adının Farsça olmasına baxmayaraq özü Türkcədir (!). Prof. M. T. Zehtabinin bir çox kitablarında böyük bir ölçüdə folklorumuza da yer verilmişdir. Onlarca öyrənci dərgilərində və qəzetlərde hər gün, hər həftə dəyişik alanlarda yazıya keçən folklor parçalarına rast gəlmək mümkündür. Onlarca Atalar sözü kitabı (hər hansı bir kritikə tabe tutulmasa belə) basılmışdır. Bunlardan başqa, son zamanlarda Sulduzlu şair Məhərrəm Pərizad (Sürgün)’ün Divan-i Lüğət-i Türk’dəki atalar sözlərinin tarixi gəlişimi üzərində zəngin və dəyərli bir çalışması ortaya çıxmışdır. 4 il əmək nəticəsində ortaya çıxan bu əsər son zamanların dəyərli araşdırma örnəklərindən biri hesab oluna bilər.

Sözlükdə “Folk” “xalq”, Folklor (Folklore) isə “xalq bilimi” deməkdir.[3] K. S. Goldstein, ümumiyyətlə “Folk”u kənd yerlərində yaşayan, əkinçiliyə (kənd təsərrüfatına) bağlı, sənayiləşməmiş topluluqlar” olaraq izah edərkən John Greeoway’dan daha mükəmməl bir tərif verər. John Greeoway’a görə Folk siyasi baxımdan sınırları bəlli, irəli bir kültür içində yaşayan, ancaq ərazi durumu, coğrafiya, din, dialekt, ekonomi ve irq kimi faktorlarla bu sınırlar içində təcrid olunmuş, sadə, homojen bir qrupdur.[4] G. L. Gomme, folkloru “əski inancların, adət və ənənələrin modern zamanlarda davam edən qalıntılarının tanınması və qarşılaşdırılması” olaraq tanıtmışdır. Folklor sözü ilk olaraq 1846 ilində işlədilmişdir. Ancaq günümüzə qədər folklorun tək bir tərifi olmadığı kimi folklor araşdırmalarının da tək bir yolu yoxdur. Bütün bunlara baxmayaraq ve folklorçular arasında görüş birliyi olmadığı halda onlar bir birlərini çox rahatlıqla anlamaqdadırlar. Folklorun və folklorçunun təsnifində çeşidli görüşlər vardır. Richard M Dorson 7 çeşid folklorçunu belə sıralamışdır:[5]

1-Müqayesəli [müqayisəçi] folklorçular

2-Kültür antropoloqları

3-Xalq türküsü və xalq müsiqi uzmanları

4-Özəl konuları araşdıranlar

5-Bölgələrin folklorunu toplayanlar

6-Ədəbiyyat tarixçiləri

7-Folklor konularını xalqa və onun anlaya biləcəyi bir şəkildə anladanlar. Ancaq bunları birləşdirən bir nöqtə bunların hamısının folklor materialları ilə məşqul olmalarıdır.

Yuxarıdakı təriflərin sayını daha da çoxaltmaq olar. Ancaq bizim bu yazıda qəsd etdiyimiz folklor sözü yazıya keçməmiş bütün sözlü ədəbiyyat nümunələridir. Bu proses umumiyyətlə iki mərhələdən geçir:1) Yığmaq, sonra isə transkripsiyon yolu ilə yazıya keçirmək 2) Təhlil, tənqid və müqayisə etmək. İşin ikinci bölümü mütəxəssislərin işidir. Yalnız, işin birinci bölümü hər bir vətəndaşın əlindən gələ bilər. Aşağıda, toplanmalı, lentə, filmə və kağıza alınmalı folklor nümunələrimizin siyahısını veririk. Buraya təbii ki başqa qollar da əlavə edilə bilər:

1) Diyalektlər (ağız özəllikləri). Bölgələrin və şəhərlərin ağız özəlliklərini canlı nümunələrə dayanaraq və transkıripsiyon yolu ilə yazıya keçirmək. Biz şivələrimizdən dilimizin tarixi gelişimini izləyə bilərik. Bu isə tək başına çox böyük bir başarıdır. Bəzi arxadaşlarımız bu məsələni “Vahid ədəbi dil” idealından uzaqlaşma təmayülü kimi başa düşə bilərlər. Ancaq işin gərçəyi heç də belə dəyildir. Bütün dünyada tanınmış olan bir tək Azərbaycan Türkcəsi vardır. Ayrı ayrı şəhərlərin və yaşayış məntəqələrinin ağız özəlliklərini təsbit etmək dilimizi kiçiltmək dəyil, incələmək və zənginləşdirməkdir. Quzeyli dilçilərin təsbitinə görə Azərbaycanda 16 diyalektimiz vardır. Azərbaycan Türkcəsinin dialekt və ağız çoxluğunu zərərli bir hal olaraq yazmaq yanlışdır. Şivələrimizi təsbit etmək və dil açısından dəyərləndirmək bu yolda atılacaq birinci addımlardandır.

2) Əski Türk xalq oyunlarını toplamaq. Bu gün olimpiyad yarışlarında bambaşqa bir adla, bambaşqa xalqlar tərəfindən oynanan (və təbii ki bambaşqa bir rəng ilə) bir çox oyunlar bizim özbəöz fəqət sahib çıxa bilmədiyimiz öz oyunlarımızdırlar. Halbuki barmağı ağzında seyirçi kimi baxan övladımız bu oyunların bizə aid olduğundan xəbərsizdir. Bir an öncə bütün varyantlarıyla milli oyunlarımız yazılmalı və ayrıntılı, ətraflı bir şəkildə verilməli, görüntülü və səsli olaraq videoya alınmalı və oyun qaydaları açıqlanmalıdır. Urmiyə şəhərində bəzi dostlarla videoya çəkməkdə olduğumuz ən yayğın əski oyunlardan bəzilerinin adları belədir:

1-Top ərəbi

2-Ebbək oyunu / Kos əbəsi

3-Arada qaldı [qırqovul]

4-Xəs dər çin [hedinni]

5-Maçilos (meydan içində tək ayaqlı gedərək başqasına toxunaraq vurmaq və onu oyundan çıxarmaq)

6-Qondum qondum

7-Pellə dəstə [çiling ağac vəya çilik dəstə] (pellə vurulan ağac- dəstə: vuran ağac)

8-Zu zu

9-Şo’bə şo’bə [zapçik]

10-Gizlənpaç

11-Yeddi daş

12-Ustam dedi

13-Mallam dedi

14-Beşdaş və s.

Bu oyunların bütün Azərbaycan şəhərlərində və hətta Türkiyədə bəzən başqa adlar və ya biraz dəyişikliklə oynandığı bilinməkdədir. Bu oyunlar ancaq aid olduğu yerə görə təsbit edildikdən sonra üzərlərində müqayisəli araşdırmalar yapmaq mümkündür.

3) Aşıq ədəbiyyatı məhsulları, Dastanlar onların boyları

4) Sayalar [sayaçı sözleri]

5) Yel-yellər [holavarlar] (öküzə deyilən havalar)

6) Tapmacalar / bulmacalar / bilməcələr / yahaltmacalar ve s.

7) Bayatılar

8)Atalar sözü / Atalar sözləri

9) Oxşamalar

10) Ağılar

11) Oynamalar (rəqslər)

12) Frazeologiyalar (deyimlər)

13) Toponimlər (yer adları)

14) Məsəllər / Zərbi-məsəllər

15) Nağıllar; bir nağılın çeşitli varyantları

16) Əfsanələr

17) İnanclar / etiqadlar

18) Dini mərasim / Mərsiyə və matəm ənə’nələri

19) Havalar (Oynamaq havaları) not etmək və lentə almaq

20) Alət adları (Sənətlərde işlədilən alətlərin adları, məsələn əkinçilikdə, sənətdə ve s.)

21) İstilahlar (mətbə’əçilik, xərmən istilahları, bostançılıq istilahları, bütün sənətlərdə işlədilən argo istilahlar başmaqçılıq, dəriçilik, qəssablıq, sabınçılıq, maldarçılıq, gilgirsazlıq, mikaniklik ve s... Yaxından tanıdığımız terimlərini toplayaraq bir araya gətirdiyimizdə zəngin bir terminoloji sözlüyünə malik olacayıq.

22) Bayram rəsmləri / Bayram oyunları (qaydalar, dəblər ), Novruz bayramı rəsmləri, axır çərşənbe, çöl bayramı (bayramın 13.cü günü) törənlərini yazmaq və lentə almaq acilən görəcəğimiz işlərdəndir.

23) Sünnət (xətnə) mərasimi

24) İnamlar və əfsanələr (hətta kəndden kənde dəyişən əfsanələrimiz vardır)

25) Mənlar (ayıb olan işlər ve s.)

26) Lətifələr / yumurlar

27) Xalq türküləri, şərqiləri və s.

28) Xalq hikayələri

29) Xalq musiqi

30) Xalq dansları

31) Dəblər / rəsmlər

32) Nağıllar

33) Mətəllər

34) laylalar

35) Andlar

36) Qarğışlar və dualar (xeyir dualar)

37) Tərkiblər və İstilahlar

 

Yuxarıdaki siyahını daha da uzatmq olar. Ayrıca bu qolların hər birisi özü bir neçə alt qola bölünməsi də muhəqqəqdir. Məsələn hər şəhərin özünə xas bir toy mərasimi vardır. o şəhərin toy mərasimi özü on-on beş qaydaya bölünür. Hər qayda isə özü tək başına bir araştırma konusudur. Məsələn Urmiyə şəhərinin “Toy dəbləri”ni belə sıralamaq olar: elçilik, he-bəli, üzük taxma, şərbət içmə, bazara getmə, qənd sındırma (qend başı alma), xon aparma, kəbin kəsmə, bel bağlama, qızıl taxma, əl öpmə [damadın qayınatasının əlini öpməsi], saat bağlama, gəlin çıxarma, alma atma, həna gecə, bəy başına pul yığma, pul salma, kürəkən hamamı, gizlin gecə, cehiz aparma, tüfəng atma, şal aparma, gəlin çıxarma, gərdək otağı mərasimi və s.

 

Qaynaqlar: (Mətinde və adı geçən kitablardan başqa)

1) Kamil Vəliyev – Tofiq Haciyev, Azərbaycan dili tarixi: Bakı, 1983

2) M. T. Zehtabi, İran türklərinin əski tarixi, I. Cild, Təbriz 1377

3) M. T. Zehtabi, Əliağa Vahiddən xatirələrim, Təbriz 1380

4) Muə’lliflər he’yəti Azərbaycan tarixi, 1961. Bakı

5) M. T Zehtabi, İslama qədər İran Türklerinin dili və ədəbiyyatı. Təbriz 1380

6) M. Ə. Rəsulzadə, Azəri ədəbiyyatı (əlyazma)

7) M. Ə. Rəsulzadə, Azərbaycanda Bolşevik istilası altında milli gəlişim (əlyazma)

8) Yol (Dərgi), Tehran, 1369-1372 (bütün sayıları)

9) Varlıq (Dərgi), C. He’yet, Tehran, 1379-2002 (bütün sayıları)

11) Səhər (Dərgi), Təbriz, Azər 1379, Sayı 6

12) Mir hidayət hisari, Seyri dər folklore Azərbaycan, Tehran, 1379

13) Peyke Azər (Dərgi), Zencan, Azer 1379, Sayı II

 


 

[1] Dollu Mustafa, Hazırlayanlar: Həmid Şafei, Qənbər Həqiri.Təbriz 1380. s 13.

[2] Goftogu ba ostad doktor Hüseyn Məhəmmədzade Sədiq piramune folklore Azərbaycan, (musahibə), Səhər Dərgisi (Tahran), Sayı 6, Azer 1379 (2000), s 9-12

[3] Türkcə Sözlük. 9.Baskı. Ankara. 1998. S 796

[4] Kenneth S. Goldstein: Sahada Folklor Derleme Metotları, s. 8. Çev. Prof. Dr. Ahmet E. Uysal, Başbakanlık Basımevi, Ankara-1983

[5] Kenneth S. Goldstein: age. s. 1