ÇALPAPAQ
Gülnarə Məmmədova
Əziz uşaqlar və yeniyetmələr!

Dərgimizin bu nümrəsindən başlayaraq sizə – gül balalarimiza bir quşə ayiririq. Uşaqlara həsr etdiyimiz bu rubrikada çalışacayiq ki, qədim azərbaycan xalq nağılları, ana dilimizdə hikayələr, şerlər, bayatılar, tapmacalar və sairə ədəbi əsərlər dərc edək. Sizin – az yaşlı oxuyucularımızın diqqətini çəkmək üçün eyləncəli yazılara, sual-cavab yarışmalarına da yer verəcəyik. Hər yaş qrupunu nəzərə alaraq çalışacayıq ki, sizinlə üz uşaq dilinizlə danışaraq, bütün yazılarımızı sizin səviyyəniz və maraqınıza gürə tərtib edək. Bununla məqsədimiz gələcəyimiz olan uşaqlarımızın ana dilini zənginləşdirmək, onları əsrlərdən günümüzə gəlmiş nağıllarla, dastanlarla tanış etmək, onlara folklorumuzu üyrətməkdir. Çünkü biz buna inanırıq ki, gələcəyinə çox ümidlə baxan və büyük arzuları olan bir xalq vətəninə sadiq üvladlar yetişdirmək üçün elə günü bu gündən böyük işlər görməlidir. Gözümüzü sabahlarına dikdiyimiz bu uşaqlarımız, gənclərimiz milli ruhda böyüməlidirlər, üstlərinə nə qədər ağır yük düşdüklərini dərk etməlidirlər. Son zamanlarda azərbaycan  dilində yaşca böyüklərə xitab edən çoxlu qəzetlərin, dərgilərin çixmasi bizi sevindirir, amma uşaqlarımıza həsr olunmuş dərgilər və yazılar hələ də barmaqla sayılacaq qədərdir. ”Varlığın səsi” dərgisi olaraq bizim də bu sahədə imkanımıza görə kiçik bir xidmətimiz olarsa bunu özümüzə çox böyük şərəf bilərik.

 Əziz balalar, bundan sonra siz dərgimizin hər nümrəsində uşaqların sevimlisi, hamımızın dostu Çalpapaqla görüşəcəksiniz. Bu Çalpapaq o Çalpapaqdir ki, ta qədim zamanlardan: nağıllardan, dastanlardan uçaraq hərdən bir bizi görməyə gəlir. Maraqlısıda budur ki, heç kəs nə onun yaşını bilir, nə də harda yaşadığını. Bu kiçik qəhrəman boyunadan çox böyük şeylər bilir. Çalpapaq sizləri öz nağılları ilə gah keçmiş zamanlara aparacaq, gah da maraqlı söhbətləri ilə yaşadığımız dünyada baş verən hadislərden bəhs edəcək, gah da verdiyi çətin suallarla sizə beyin gimnastikasi etdirəcək. Əminik ki, dərgimizin hər nümrəsində Çalpapaqla xoş vaxt keçirdəcəksiz. Çalpapağın şeri-sözü çox sevdiyini bildiyimiz üçün ona aşağıdakı bu bir bənd şeri yazdıq. İndi də Çalpapağa ”xoş gəldin” deyərək sözü ona veririk.
(Redaksiya tərəfindən)
 

Ay Çalpapaq, Çalpapaq
Evimizə gəl qonaq.
Bizə sovqatlar gətir,
Nağıl, şer, söz gətir.

 Salam əziz uşaqlar!
Xoş gördük sizi gül qoxulu gül balalar! Mən sizinlə görüşdüyümə görə çox sevinirəm. Sizə deməli o qədər sözüm var ki!!! Elə ki, mən birisi ilə söhbət etməsəm, ürəyimdə olan bu sözləri birinə danışmasam onda bu sözlər yığılıb,yığılıb olur bir aləm. Bir zamalar mənim nənəm bir xurcun vermişdi ki, uzaq yola çixanda içinə yemək qoyum. Mən də yığılıb qalan söz-söhbətləri yığıram həmin bu xurcunun içinə. Bəzən xurcunum elə ağır olur ki, apara bilmirəm, bu zaman ən yaxın dostum, itim Çolpan mənə kömək edir. İndi də xurcunumun aşan-daşan vaxtıdır. Gəlin elə sizi görmüşkən açaq torbamızı görək orda nələr var? Bu gün sizə qədim bir azərbaycan nağılı, ”Ağıllı uşaq” nağılını yazıram.

Ağıllı Uşaq
Bir kişi meşə ilə gedirdi, gördü ki, meşə yanır. Alovun içində bir ağzı bağlı qutu var idi. Qutudan səs gəlirdi:
- Məni bu oddan, alovdan qurtarın!
Kişi cəld qutunu kənara çəkib, ağzını açdı. Qutunun içindən bir ilan çixdi. O, cəld kişinin boğazına dolanib dedi :
- Bu saat səni çalacam !         

Kişi ona dedi:
- Axı mən sənə yaxşılıq etdim, nə üçün məni çalmaq istəyirsən?
İlan cavab verdi:
- Yaxşılıq nədir? Mən elə şeylər bilmirəm. Bu saat səni zəhərliyib öldürəcəyəm.
Kişi əlacsız qalıb dedi:
-Elə isə, məsləhətə gedək. Desələr ki, yaxşılığın əvəzi pislikdir, onda məni öldür.
İlan razı oldu. Onlar bir qədər getdillər, bir canavara rast gəldilər.
Kişi əhvalatı ona danışdı. Canavar dedi:
İlan haqlıdır.
Kişi soruşdu:
-Nə üçün?
Canavar qəzəblə cavab verdi:
-Ona görə ki, siz insanlar doyunca ət yeyirsiz, amma bir qoyununuzu da aparmağa qoymursuz. Kişi dedi:
-İlan, burda sən uddun. Gedək başqalarından soruşaq.
Onlar çəmənlikdə bir öküzə rast gəldilər. Kişi dedi:
-Ay öküz, bu ilan meşədə bağlı qurunun içində yanırdı. Mən onu ölümdən qurtardım. İndi məni sancamaq istəyir.O haqlıdırmı?
Öküz dedi:
-Əlbəttə haqlıdır.     
Kişi soruşdu:
-Nə üçün?
Öküz cavab verdi:
-Ondan ötrü ki, sahıbım indi gəlib məni aparacaq, arabaya qoşub işlədəcək, sonra yenə buraya ötürəcək. Heç dərdimizə də qalmayacaq. Zalım adamlara yaxşılıq yoxdur.
Kişi dedi:
-İlan burda da sən uddun. Gedək başqa birisindən soruşaq. Getdilər, moruq yiğan bir oğlana rast gəldilər. Kişi əhvalatı ona danışdı. Oğlan bir qədər fikirləşib dedi:
-Yalan deyirsən, ilan o qutuya siğmaz.
İlan söhbətə qarışdı:
-Doğru deyir. Mən o qutuda idim.
Oğlan dedi:
Yalan deyirsən. Buna necə inanmaq olar ki, sən belə balaca qutuya siğirsan. İndi ki, deyirsən, gir görüm, sonra cavab verərəm.
İlan kişinin boğazından açılıb qutuya girdi.
Oğlan dərhal qutunun ağzını bağladı. Onlar çir-çirpi yığıb tonqal qaladılar və qutunu tonqala atdılar. İlan nə qədər yalvardırsa da, kömək etmədilər. Kişi oğlanın ağlına heyran qaldı.
Hə, uşaqlar, nağılımız da burda qurtardı. Gördünüz da bizim kiçik qəhrəmanı. Atalar yaxşı deyib ki, ağıl yaşda dəyil başdadır. Bu dəfəlik nağıl dağarcığımızdan bu qədər. Gələn nümrəmizdə sizə başqa bir azərbaycan nağılı yazaram. İndi isə açıram söz dağarcığımı və ordan ən gözəl şeyləri sizə göndərirəm.

Şerlər
Bir Evim Ver   

Gülə-gülə Gülnara    
Belə dedi İlqara:       
Budaqda bir evim var,               
Tap görüm evdə kim var?         
Divarı taxça-taxça   
Taxçası boğça-boğça.              
Taxçaları taqlıdır,    
Boğçaları bağlıdır,   
Bir çinidir axçası,      
Yox qapısı-bacası…
Bir qədər fikirləşdı,   
Tapmaq üçün əlləşdı.

İlqar dedi: - Gülnara,
Bu ev oxşayır nara!
Taxçası boğçalıdır,
Boğçası axçalıdır.
Taxçasını açmışam,                                               
Buğçasını açmışam.
Baxmışam bacasından,
Yemişəm axçasından –
Şirini var, turşu var,
Belə deyib atalar:
Ətinden kabab olmaz
Qanından kasa dolmaz.
İlyas Tapdıq

Ən şirin şey
”Nənə, nənə!”, dedi Qədir,
Yenə sual verdi Qədir.
Ən şirin şey, söylə nədir?
Nağıldırmı, noğuldurmu,
Konfetdirmi, yağ-baldırmı ?

Öpüb dedi nəvəsinə:
Qurban olum,oğul sənə.
Ən şirin şey elimizdir,
Dağımızdır, çölümüzdür.
Bizim doğma dilimizdir.
Davud Aslan

Mənim Nənəm
Nənəm mənə çay tökəndə
Tez tuturam əllərindən.
Deyirəm ki, “Get nənə can,
Bircə dincəl, rahatlan sən.”

Hər gün bizdən əvvəl durub,
Atam, anam gedir işə.
Evdə qoca nənəmizə,
Köməkçiyəm mən həmişə.
Mirvarid Dilbazi

Gül
Yerim bağça-bağ mənim,
Rəngim agappag mənim.
Bir ətirli güləm mən,
İstəyirəm güləm mən.
Ay yoldan ötən oğlan,
Məni incidən oğlan.
Gözüm doldu yaş ilə,
Ağac ilə, daş ilə,
Sən məni döymə, döymə,
Xətrimə dəymə, dəymə.
Neyləmişəm mən sənə,
Yolunu düz keçsənə!
Utan boy-buxunundan,
Ay sözəbaxmaz oğlan!              
Gəl dəcəllik etmə sən,
Yoxsa ki, bilməyirsən
Yanaqlarım incidir!
Yarpaqlarım incədir!
Gözüm doldu yaş ilə,
Ağac ilə, daş ilə,
Sən məni döymə, döymə,
Xətrimə dəymə, dəymə.
Tofiq Mütəllibov

Dilarə
Tabaşirə bulaşmışdı,
Dilarənin saçı, üzü
Arxayınca gəzirdi o,
Xəbərsizdi bundan özü.
Qəh-qəh çəkib gülüşdülər,
Yoldaşları onu görcək.
Biri dedi: Üzün ağdır,
Üztünə də tabaşır çək.
Biri dedi: - Nə gözəldir,
Nə qəşəngdir bu görkəmin.
Agappaqsan, ”Qar qız”olsun
Qoy bu gündən adın sənin.
Biri isə nə söz deyib,
Nə üzünə güldü onun.
Yaylığını çixardaraq
Tabaşirin sildi onun.
Əli Kərim

Lətifələr
Təbiət mühafizə parklarının birində bir ayı ailəsi ilə oturub maraqla yaxınlıqdan asta-asta keçən maşına baxırdılar. Maşında 6 nəfər sıxışaraq bir təhər oturmuşdular. Bunu görən ata ayı axırda dözə bilməyib hiddətlə dedi:
-Heç belə də vəhşilik olar. Bu adamlar yazıq dəyil, niyə onları bu dar qəfəsə salıblar?

Xəstxanada bir meymun yeni doğulmuş balasını ilk dəfə əlinə alıb ona baxır və arvadına deyir.
- Elə ki təzə dünyaya gəlirlər, uşaqlarımız yeni doğulmuş insana bənzəyirlər. Ancaq sən heç fikir eləmə, görəcəksən, böyüdükcə yavaş-yavaş özümüzə oxşayacaq.

Bir kişi cavan oğlandan soruşur:
- Dünən mənim oğlum çayda batanda onu sən xilas etmisən?
Oğlan cavab verir:
- Bəli, lakin bu barədə danışmağa dəyməz. Axi mənim yerimə kim olsaydı, belə edərdi.
Kişi hirslənir:
- Necə yəni dəyməz? Bəs onun papağı hanı?

- Ay qonşu, sənin pişiyin dünən yaman səs-küy salmışdı, xeyr ola, biri qonşusundan soruşur.
O biri qonşu cavab verir:
- Düz deyirsən qonşu, bu pişik bizim də dünəndən bəri zəhləmizi töküb. Hər şey dünən bir bülbülü yeyəndən sonra oldu. Pişiyimiz elə bilir ki, bülbülü yeyəndən sonra daha bülbül kimi oxuya bilər.

Laylay
Laylay, beşiyim laylay,
Evim eşiyim laylay.
Sən get şirin yuxuya,
Çəkim keşiyin laylay.

Laylay dedim yatasan,
Qizil gülə batasan.
Qizil gülün içində
Şirin yuxu tapasan.

Balam laylay, a laylay!
Gülüm laylay a laylay!
Balam laylay, a laylay!
Gözüm laylay a laylay!

Laylay dedim gündə mən,
Kölgədə sən, gündə mən.
İldə qurban bir olar,
Sənə qurban gündə mən

Laylay dedim, yat dedim,
Yastığa baş at dedim.
Bala, çəkim nazını,
Boya-başa çat dedim.

Balam laylay, a laylay!
Gözüm laylay a laylay!
Balam laylay, a laylay!
Körpəm laylay a laylay!

Eşitdiklərimdən, Gördüklərimdən
Əziz dostlar, mən sizə əvvəl də söz verdiyim kimi, istəyirəm ki, dərgimizdə bildiyim yəni xəbərlərdən, eşitdiyim əhvaltlardan, öyrəndiyim maraqlı mövzulardan yazım. Bu gün mən sizə saqqız haqda bəhs etmək istəyirəm. Bəli, düz oxudunuz, saqqız haqqında! Bəlkə deyəcəksiz ki: Saqqız??? Bunun harası maraqlı olacaq ki, hamımız onu tanıyırıq. Sizlər əlbəttə saqqız markalarını, onların növlərini, dadlarını və sairə bilirsiniz, amma görəsən nə qədər uşaq onun yaranma tarixini, tərkibini bilir. Mən də elə bunlardan sizə yazacam.
Uşaqdan böyüyə hamımız saqqızı tanıyırıq. Ağzımızda  saqqız çeynəyəndə əgər bir anlıq təsəvvür etsək ki, bu çeynədiyimiz rezindir, onda yəqin ki, bu çoxumuzun xoşuna gəlməyəcək. İndi istəyir xoşunuza gəlsin, gəlməsin, bu bir həqiqətdir ki, saqqız elə rezindən və dadlandırıcı maddələrdən hazırlanır.
Saqqızı ilk dəfə istifadə edənlər Amerikadakı yaşayan hindi (qizil dərililər) gəbilələri olmuşlar. Saqqız bizə hələ gəlib çatmamışdan çox-çox əvvəllər hindular bizim saqqız ağacı adlandırdığımız ağacdan alanan qatrani, yəni yapişqana bənzər bir maddəni çeynəyirmişlər. İlk dəfə 1867-ci ildə Adams adlı bir amerikalının ideyası ilə qətrana şəkər və nanəyağı qatılaraq dadına görə bu gün bizim tanıdığımız saqqız əldə edilmişdir. Elə buna görədir ki, bəzi ölkələrde saqqız ”adams” adlanır.
çox keçmədi ki, bu yeni xəbər əvvəl Avropaya və sonra da Asiyaya oradanda dünyanin hər yerinə yayıldı. Artıq 19-ci əsrin əvvəllərində Avrupanin bir çox ölkələrində müxtəlif dadda və formada saqqız istehsal olunurdu. O gündən bu günə saqqız hazırlanmasında çox böyük dəyışıklıklər olmasa da, mütəxəsislər hər zaman yeni dad və keyfiyyət üçün eksperimentlər keçirirlər. Bu gün də saqqız hazırlanmasında təbii qətrandan çox istifadə olunur. Ancaq uşaqlarin çox sevdiyi şişirtmə saqqız sirf rezin kimi bir kimyavi maddədən, şəkər, sirop və dadlandirici maddələrden  hazırlanır. Buna görə də, uşaqlar, gələn dəfə saqqız alarken bir az düşünün: kimya laboratorıyalarında hazırlanmış bu plastiki, rezini çeynəməyə dəyərmi? əlbəttə ətrafinizda hamı saqqız çeynərkən sizə ”heç saqqız çeynəməyin” demək olmaz., təbii ki, siz də görüncə  istəyəcəksiniz. Amma heç olmasa saqqız alınca da bizə  daha xeyli olanlarından, məsələn, tərkibində şəkəri olmayan, dişlərin dibini təmizləyən, ağıza xoş təm verənlərinden alın.
Heç bilirdinizmi, Sinqapurda  1992-ci ildən saqqız qadağan olunub? çünki görüblər ki, böyük şəhərlərin küçələrini təmizləmək bələdiyyəyə bahaya başa gəlir. Elə yaxşı da ediblər! 

Əziz uşaqlar, saqqız barəsində yazımın sonunda sizdən bir istəyim var. Yəqin ki, siz də görmüsünüz bəziləri saqqızı avtobusa, məktəblərdə səndələ, masaya yapışdırırlar və ya yerə atırlar.
Bu ətrafımza nə qədər pis, kirli görkəm verir! Hələ üstəlik bunları təmizləmək də olmur. Siz, ağıllı dostlarımdan istəyim budur ki, necə ki öz evimizi saqqız ilə batırmırıqsa, gəlin eləcə də ictimai yerləri təmiz saxlayaq!
Mehriban dostlarım, biz indi gözəl, bərəkətli yay fəslindəyik. Günəşin qizmar şuaları hər yeri isidir, bağlarımızda, bostanlarımızda bol məhsullar yetişir, meşələrimizde gül gülü çağırır, bübül bülbülü.

Yay Nəğməsi
Göy otarlarin üstə yatdıq,
Səhər quşları oyatdıq.
Quzeylərdə şəhə batdıq.
Dəniz bizim, çay bizimdir,
Bu  səfalı yay bizimdir.

Qovduq əsən küləkləri,
Dərdik şəhli çiçəkləri,
Seyr elədik şimşəkləri,
Günəş bizim, ay bizimdir,
Bu səfalı yay bizimdir.

Quşlardan əvvəl oyandıq,
Çayda çimdik, gündə yandıq,
Həftəmizi bir gün sandıq,
Günəş bizim, ay bizimdir,
Bu səfalı yay bizimdir.
Mirvarid Dilbazi

Yay bir çoxlarınız kimi mənim də ən çox sevdiyim fəsildir. çünki bu fəsildə mən daha rahat uzun yolçuluğa çixa bilirəm, yolumu gözləyən uşaqlara özümü yetirirəm. Siz uşaqlar üçün isə yay iki qat bayramdır, çünkü məktəblər bağlanır, tə’tilə də çixirsiz. Kiminiz başqa ölkələrə səyahet edərək tə’tili orda keçirdirsiniz, kiminiz təbiəti seyr etməyə çixirsiniz, dənizdə çimib dostlarizla oynayirsiniz. əminəm ki, ailənizlə, dostlarınızla, gözəl yay tə’tili keçirirsiz. Siz bu dərgini alanda yəqinki yay tə’tilinin sonlarına,   məktəblərin açılmasına doğru gedəcəyik. Uzun yay tətilindən sonra yeni ders ilinə hazırlaşmağı da arada  unutmayın. Arzu edirəm ki, yeni dərs ilinə tətildə yiğdiniz bol enerji ilə, təmiz zehn ilə qədəm qoyasınız və elmin sirli qapılarını üzünüzə açasınız.. 

Baxın atalarımız elm haqda nə deyiblər.

 
Atalar Sözü
Elm axtarmaqla artar.
Yerin nuru günəşdir, insanin nuru elm.
Elm ağlın çirağıdır.
Savadsız adam kor kimidir.
Tənbəl deyər:” Bu gün oynayım, sabah oxuyaram.”
Çalışqan deyər: ”Bu gün oxuyum, sabah oynayaram.”

Əziz Dost
Siz ey mənə yazmağı,
Oxumağı öyrədən,
Əziz müəllimlərim,
Sizə minnətdaram mən.

Xatirimdən çixarmı,
Bu böyük xidmətiniz?
Kitabların dilini
Mənə söz öyrətdiniz.

Kitab mənim sevimli
Dostumdur, yoldaşımdır.
O mənə sirlar açan
Ən yaxın sirdaşımdır.

O tanıtmışdır mənə
Həyatı, insanları.
Vətən üçün canından
Keçən qəhrəmanları.

O öyrətmişdir mənə
Təbiəti sevməyi.
Hər vərəğin dili var
Hər bir sətrin ürəyi.

Kitabla dost olandan
Artmış gözümün nuru.
Mən ondan öyrənmişəm
Mətinliyi, qururu.
Hikmət Ziya

Tapmacalar
Altı bulaq içərlər,
Üstü zəmi biçərlər.

Yazda yığır yeməyini,
Çox sevir öz əməyini.
Yeyib yatar baharadək,
Adı nədir, tapın görək?

Baxsan onun üzünə,
Görünərsən özünə

Bir ağacım var, 12 budağı,
Hər budağın otuz yarpağı,
Hər yarpağın bir üzü qara, bir üzü  ağ.

Şəkərə bənzər, dadı yox.
Quşa bənzər qanadı yox.

Baldan dadlı, zəhərdən acı.
Bir hovuzum var dəmirdən,
Suyu gəlir yeddi dəlikden.

Uşaqlar, yuxaridakı tapmacaların cavabını tapa bilsəniz mənə göndərin. Bizə doğru cavab yazan ilk 3 nəfərin adlarını gələn nümrəmizdə verəcəyik.
əziz dostlarim, bu bizim birinci görüşümüz idi. Bundan sonra hər nümrəmizdə sizinlə görüşəcəyik. Mənə istək və təkliflərinizi yazin və mənə çatacaq bütün məktublarnızı redaksiyamızın ünvanına göndərin.
Dərgimizin gələn nümrənsini sizin arzularınız ve fikirlərinizə görə hazırlamaq istəyirik. Mənə bildiyiniz və ya özünüz yazdığınız şer, nağıl, atalar sözü və başqa bəhs etmək istədiyiniz movzularda yaza bilərsiz.

Hələlik sağ olun! Sizə bol-bol günəşli yay, eyləncəli tətillər və həvəsli bir dərs ili arzu edirik!
Çalpapağın dilindən qələmə aldı Gülnarə Məmmədova